โบราณสถานสระมรกต
เมืองศรีมโหสถ ปราจีนบุรี

🔄 อัปเดตล่าสุด 21 มิ.ย. 2026

โบราณสถานสระมรกตอยู่ในกลุ่มเมืองโบราณศรีมโหสถ อำเภอศรีมโหสถ จังหวัดปราจีนบุรี ห่างจากตัวเมืองปราจีนบุรีไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ราว 20 กิโลเมตร เป็นแหล่งที่กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนและขุดค้นต่อเนื่องมาหลายสิบปี จุดเด่นจริง ๆ ไม่ใช่ความอลังการแบบนครวัด แต่เป็นความเก่าและเรื่องราวที่ซ้อนกันหลายยุค ทั้งทวารวดีและขอมโบราณ บนพื้นที่เดียวกัน คนที่ชอบประวัติศาสตร์จะอินมาก ส่วนคนที่มาเที่ยวเล่นก็ได้บรรยากาศสงบใต้ร่มไม้ใหญ่

เมืองศรีมโหสถ — เมืองโบราณ 1,500 ปี

ก่อนจะเข้าไปดูสระมรกต อยากให้เห็นภาพรวมก่อนว่าทั้งหมดนี้อยู่ในเขต "เมืองศรีมโหสถ" เมืองโบราณสมัยทวารวดีขนาดใหญ่ ผังเมืองเป็นรูปไข่หรือสี่เหลี่ยมมุมมน เนื้อที่ราว 742 ไร่ มีคูเมืองและคันดินกำแพงเมืองล้อมรอบ ภายในเมืองมีเนินดิน สระน้ำ บ่อน้ำ และซากศาสนสถานกระจายอยู่นับร้อยแห่ง นักโบราณคดีพบว่าเมืองนี้มีพัฒนาการมาตั้งแต่ก่อนพุทธศตวรรษที่ 11 หรือกว่า 1,500 ปีก่อน ร่วมสมัยกับวัฒนธรรมฟูนัน

ที่ทำให้เมืองนี้น่าสนใจคือมันไม่ได้นับถือศาสนาเดียว ในพื้นที่พบทั้งร่องรอยพุทธศาสนาแบบทวารวดีและเทวสถานของศาสนาพราหมณ์–ฮินดู มีเทวรูปสลักจากหินทรายเป็นรูปพระนารายณ์ พระวิษณุ และพระพิฆเนศ สะท้อนว่าเมืองนี้เคยเป็นชุมทางการค้าและศาสนาที่หลากหลายมาก่อน

สระมรกต — สระน้ำโบราณกลางป่า

ตัวสระมรกตเป็นสระน้ำโบราณขนาดใหญ่ ขุดลงไปในชั้นศิลาแลงธรรมชาติ ขนาดประมาณ 115 เมตร คูณ 214 เมตร ลึกราว 3.5 เมตร นักโบราณคดีสันนิษฐานว่าการขุดสระนี้มีสองประโยชน์ในคราวเดียว คือเป็นแหล่งกักเก็บน้ำของเมือง และเป็นบ่อตัดศิลาแลงไปใช้สร้างศาสนสถานต่าง ๆ ในเมือง ทุกวันนี้ผิวน้ำมักมีดอกบัวขึ้นเป็นหย่อม ๆ บรรยากาศรอบสระร่มรื่นด้วยต้นไม้ใหญ่ เดินเลียบขอบสระชมได้สบาย ๆ

รอยพระพุทธบาทคู่ — ไฮไลต์ของที่นี่

ของที่คนตั้งใจมาดูจริง ๆ คือรอยพระพุทธบาทคู่ ที่อยู่ใกล้ขอบสระ รอยนี้สลักลงไปในพื้นศิลาแลงธรรมชาติเป็นรอยเท้าคู่ ลักษณะเหมือนรอยเท้าจริงที่นิ้วเท้ายาวไม่เท่ากันและเรียงไม่เสมอกัน กลางฝ่าพระบาทแต่ละข้างสลักเป็นรูปธรรมจักร รอบรอยมีเส้นวงกลมล้อม และระหว่างพระบาททั้งสองเซาะร่องเป็นรูปกากบาทมีหลุมกลมตรงกลาง

นักวิชาการประเมินว่ารอยพระพุทธบาทคู่นี้น่าจะอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 14 ทำขึ้นเป็นบริโภคเจดีย์ตามคติลังกา เพื่อแสดงว่าพระพุทธศาสนาเคยเผยแผ่มาถึงดินแดนแห่งนี้ และถือกันว่าเป็นรอยพระพุทธบาทที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่พบในประเทศไทย รอยนี้ถูกค้นพบในการสำรวจราวปี 2529 ใครมาถึงตรงนี้มักจะหยุดยืนดูนานหน่อย เพราะมันคือของจริงที่อายุพันกว่าปีอยู่ตรงหน้า

บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ + ซากศาสนสถานรอบ ๆ

ใกล้กับลานรอยพระพุทธบาทคู่มีบ่อน้ำโบราณบ่อหนึ่ง เจาะลงไปในชั้นหินธรรมชาติ ปากบ่อกว้างราว 120 เซนติเมตร ลึกประมาณ 10 เมตร บ่อนี้มีความสำคัญในระดับประเทศ เพราะปี 2562 ได้รับเลือกให้เป็นแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ของจังหวัดปราจีนบุรี สำหรับใช้ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

นอกจากนี้ การขุดค้นในพื้นที่ยังพบหลักฐานสองยุคซ้อนกัน คือยุคทวารวดี (เจ้าของรอยพระพุทธบาทคู่) และยุคขอมโบราณแบบบาปวน มีการพบเสาหินสลักลาย พระพุทธรูปปางสมาธิ พระพุทธรูปปางนาคปรก ภาชนะดินเผา และชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมต่าง ๆ ที่บางส่วนนำไปจัดแสดงในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรี เดินดูซากศิลาแลงที่กระจายอยู่รอบ ๆ จะเห็นว่าที่นี่เคยเป็นกลุ่มศาสนสถานขนาดใหญ่จริง ๆ

• รอยพระพุทธบาทคู่ — ไฮไลต์หลัก สลักในศิลาแลง มีธรรมจักรกลางฝ่าพระบาท เก่าแก่ที่สุดในไทย
• สระมรกต — สระน้ำโบราณขุดในศิลาแลง ขนาดใหญ่ ร่มรื่น มีดอกบัว
• บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ — ใช้น้ำในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกปี 2562
• ซากศาสนสถานศิลาแลง — ร่องรอยทวารวดีและขอมบาปวน กระจายรอบพื้นที่
• อาคารนิทรรศการ — จัดแสดงโบราณวัตถุและแบบจำลองเมืองโบราณ

เที่ยวยังไงให้คุ้ม — ครึ่งวันกำลังดี

เดินทาง เวลาเปิด และเรื่องที่ควรรู้

• ที่ตั้ง — อำเภอศรีมโหสถ จังหวัดปราจีนบุรี ห่างจากตัวเมืองปราจีนบุรีราว 20 กม. ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้
• จากกรุงเทพฯ — ขับรถราว 2–3 ชั่วโมง ใช้มอเตอร์เวย์/ทางหลวงสาย 304 แล้วต่อสาย 319 เข้าเขตศรีมโหสถ
• การเดินทาง — สะดวกสุดคือรถส่วนตัว เพราะจุดต่าง ๆ กระจายตัว ขนส่งสาธารณะเข้าถึงยาก
• เวลาเปิด — เปิดให้เข้าชมช่วงกลางวันโดยทั่วไป (ราว 08:30–16:30) แนะนำเช็กกับสำนักงานพื้นที่ก่อน วันสำคัญทางพุทธศาสนาอาจมีคนมาไหว้มากเป็นพิเศษ
• ค่าเข้า — โดยทั่วไปไม่มีค่าเข้าชม แต่ควรเตรียมเงินทำบุญตามศรัทธาไว้บ้าง
• เตรียมตัว — ใส่รองเท้าเดินสบาย กันแดด พกน้ำดื่ม เพราะต้องเดินกลางแจ้งพอสมควร