10 กิจกรรมน่าทำ
ใน พะเยา

กว๊านพะเยาเป็นทะเลสาบน้ำจืดขนาดใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ ตั้งอยู่กลางเมืองพะเยาแบบเดินจากตัวเมืองไปถึงได้สบาย ไฮไลต์ที่คนมาถึงพะเยาส่วนใหญ่ตั้งใจมาทำคือลงเรือหางยาวจากท่าเรือริมกว๊านข้ามไปไหว้พระที่วัดติโลกอาราม วัดเก่าแก่ที่จมอยู่กลางน้ำ เหลือเพียงส่วนบนที่โผล่พ้นผิวน้ำและมีศาลาให้กราบไหว้ ค่านั่งเรือต่อคนไม่กี่สิบบาท ทุกลำมีเสื้อชูชีพให้ เรือแล่นช้า ๆ ผ่านผืนน้ำกว้างที่มีแนวทิวเขาเป็นฉากหลัง เหมาะกับคนที่อยากได้บรรยากาศเงียบ ๆ ไม่เร่งรีบ พาผู้สูงอายุหรือเด็กเล็กไปได้ เพราะไม่ต้องปีนป่ายหรือใช้แรงมาก

เสน่ห์อีกอย่างของกว๊านพะเยาคือช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก ท้องฟ้าเปลี่ยนเป็นสีส้มอมชมพูแล้วสะท้อนลงผืนน้ำนิ่ง ๆ ให้ภาพที่หลายรีวิวยกให้เป็นหนึ่งในวิวพระอาทิตย์ตกที่สวยของภาคเหนือ ริมกว๊านมีลานเดินเล่นและทางจักรยานเลียบน้ำยาวหลายกิโลเมตร มีม้านั่งให้นั่งรอแสงเย็น มีร้านกาแฟและร้านอาหารเรียงรายให้สั่งเครื่องดื่มมานั่งจิบไปดูวิวไป ช่วงศุกร์ถึงอาทิตย์มักมีตลาดริมน้ำและสตรีทฟู้ดให้เดินกินของพื้นเมือง ทั้งปลาจากกว๊านและของกินเหนือ ๆ ราคาไม่แรง แผนที่ลงตัวคือช่วงบ่ายแก่ ๆ นั่งเรือไปไหว้พระก่อน แล้วค่อยวนกลับมาหาที่นั่งริมกว๊านรอชมพระอาทิตย์ตก

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือเรือไปวัดติโลกอารามเป็นเรือชาวบ้าน ไม่มีตารางเดินเรือตายตัว บางช่วงต้องรอให้คนพอจำนวนถึงจะออก วันธรรมดาที่คนน้อยอาจรอนานหรือต้องเหมาลำ ควรเผื่อเวลาและสอบถามค่าเรือให้ชัดก่อนลง ช่วงหน้าแล้งปลายปีถึงต้นปีเป็นช่วงที่อากาศดีและฟ้าเปิด เห็นพระอาทิตย์ตกชัดที่สุด ส่วนหน้าฝนบางวันฟ้าปิดครึ้มอาจไม่เห็นดวงอาทิตย์ และผิวน้ำอาจมีวัชพืชหรือผักตบชวาลอยเป็นหย่อม ๆ ริมกว๊านช่วงเย็นวันหยุดคนค่อนข้างเยอะและที่จอดรถเต็มเร็ว ถ้าอยากได้มุมนั่งดี ๆ ควรไปก่อนพระอาทิตย์ตกสักหน่อย และเตรียมยากันยุงไว้เพราะช่วงหัวค่ำริมน้ำยุงชุม

วัดศรีโคมคำ หรือที่คนพะเยาเรียกกันติดปากว่า วัดพระเจ้าตนหลวง เป็นวัดคู่บ้านคู่เมืองที่ตั้งอยู่ริมกว๊านพะเยากลางตัวเมือง สิ่งที่ทำให้คนแวะมากราบไหว้กันไม่ขาดคือองค์พระเจ้าตนหลวง พระพุทธรูปปูนปั้นปิดทองปางมารวิชัยศิลปะสกุลช่างเชียงแสน ที่ได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธรูปขนาดใหญ่ที่สุดในดินแดนล้านนา สร้างมาตั้งแต่ราวปี พ.ศ. 2034 ในสมัยพญายอดเชียงราย เมื่อเดินเข้าไปในวิหารหลวงจะเห็นองค์พระประดิษฐานอยู่สูงเด่น ผนังโดยรอบมีจิตรกรรมเล่าเรื่องราวทางพุทธศาสนา บรรยากาศเงียบสงบเหมาะกับการนั่งไหว้พระและตั้งจิตแบบไม่ต้องรีบ วัดนี้เป็นอารามหลวงชั้นตรีชนิดวรวิหาร จึงมีทั้งคุณค่าทางประวัติศาสตร์และเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวพะเยามาช้านาน

อีกจุดที่คนไม่ค่อยพลาดคือพระอุโบสถกลางน้ำริมกว๊านพะเยา ตัวอาคารเป็นสถาปัตยกรรมล้านนาประยุกต์ที่ยื่นออกไปในน้ำ ภายในมีภาพจิตรกรรมฝาผนังฝีมืออาจารย์อังคาร กัลยาณพงศ์ ศิลปินแห่งชาติ ซึ่งเป็นงานที่หาชมได้ยากในวัดอื่น เดินออกไปด้านหลังวัดก็จะเจอท่าเรือและวิวกว๊านพะเยาเปิดกว้าง ยามเย็นแสงตกกระทบผิวน้ำสวยเป็นพิเศษ หลายคนถือโอกาสมาไหว้พระช่วงบ่ายแก่แล้วต่อด้วยการเดินเล่นริมกว๊านหรือลงเรือชมทะเลสาบ วัดอยู่ในตัวเมืองเดินทางง่าย มีลานจอดรถทั้งหน้าวัดและฝั่งตรงข้ามซึ่งกว้างขวางกว่า เข้าชมได้โดยไม่เสียค่าเข้า จะทำบุญหรือถวายสังฆทานก็ได้ตามศรัทธา บนแพลตฟอร์มรีวิวอย่าง Tripadvisor วัดศรีโคมคำได้คะแนนเฉลี่ยราว 4.4 เต็ม 5 เสียงส่วนใหญ่ชมว่าองค์พระงดงาม บรรยากาศริมกว๊านร่มรื่น และเป็นจุดที่มาพะเยาแล้วควรแวะ

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือวัดเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ควรแต่งกายสุภาพ งดเสื้อสายเดี่ยว กางเกงหรือกระโปรงสั้น และถอดรองเท้าก่อนขึ้นวิหาร ข้อสองคือช่วงวันหยุดยาวหรือเทศกาลทางศาสนาคนจะเยอะและที่จอดรถหน้าวัดเต็มเร็ว แนะนำให้ไปจอดฝั่งตรงข้ามที่พื้นที่กว้างกว่า ข้อสามคือกลางวันแดดริมกว๊านค่อนข้างแรงและร้อน ถ้าอยากได้บรรยากาศสบายและแสงสวยควรมาช่วงเช้าหรือเย็น พกหมวกและน้ำดื่มไปด้วย ข้อสี่คือพระอุโบสถกลางน้ำบางครั้งปิดหรือมีศาสนกิจ ควรเผื่อใจว่าอาจไม่ได้เข้าชมด้านในทุกครั้ง และเนื่องจากเป็นวัดที่คนท้องถิ่นมาทำบุญจริง ควรสำรวมและลดเสียงเวลามีพิธีอยู่

วัดอนาลโยทิพยาราม หรือที่คนพะเยาเรียกกันติดปากว่าดอยบุษราคัม เป็นวัดสายธรรมยุตที่ตั้งอยู่บนยอดดอยฝั่งตะวันตกของกว๊านพะเยา ห่างจากตัวเมืองราวยี่สิบกิโลเมตร จุดที่ทำให้คนขึ้นไปกันเยอะคือเป็นทั้งวัดและจุดชมวิวในที่เดียว จากลานบนดอยมองลงมาจะเห็นกว๊านพะเยาเป็นผืนน้ำกว้างและตัวเมืองทอดยาวอยู่เบื้องล่าง โดยเฉพาะช่วงเช้าที่มีหมอกบางลอยเหนือทะเลสาบ กับช่วงเย็นตอนแดดอ่อนที่ฟ้าเริ่มเปลี่ยนสี ภายในวัดวางผังเป็นสวนพุทธขนาดใหญ่กว่าสองพันไร่ มีงานพุทธศิลป์หลายสไตล์ปะปนกันทั้งไทย ล้านนา อินเดีย และจีน เช่น ศาลาจตุรมุขกลางน้ำ พระพุทธลีลาองค์ใหญ่ ศาลาเจ้าแม่กวนอิม หอพระแก้วมรกตจำลอง และเจดีย์ทรงพุทธคยา เดินชมได้เพลิน ๆ แบบไม่รีบ

การเดินทางขึ้นวัดต้องขับรถไต่ถนนขึ้นดอย ทางลาดชันและมีโค้งหักศอกหลายช่วง คนที่ขับเองหรือขี่มอเตอร์ไซค์ควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษ ใช้เกียร์ต่ำตอนขึ้นและลง เช็กเบรกให้พร้อมก่อนออกเดินทาง ถ้าไม่มั่นใจเรื่องเส้นทางบนดอย การเหมารถท้องถิ่นหรือให้คนขับที่ชำนาญพาขึ้นไปจะสบายใจกว่า วัดเปิดให้เข้าชมฟรี ทำบุญได้ตามศรัทธา บนดอยมีลานจอดรถและจุดพักให้เดินชมได้ทั่ว บรรยากาศโดยรวมเงียบสงบ ร่มรื่นด้วยต้นไม้ เหมาะกับการมาไหว้พระแบบไม่เร่งรีบ แนะนำให้เผื่อเวลาราวหนึ่งถึงสองชั่วโมงสำหรับเดินชมให้ครบและเก็บวิวจากหลายมุม บนแพลตฟอร์มรีวิวอย่าง Tripadvisor วัดนี้ได้คะแนนเฉลี่ยราว 4.5 เต็ม 5 เสียงส่วนใหญ่ชมเรื่องความสงบ วิวกว๊านพะเยาจากมุมสูง และงานศิลปะที่มีให้ดูหลากหลาย

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือเป็นวัดบนดอย ทางขึ้นชันและคดเคี้ยว รถเล็กที่กำลังน้อยอาจต้องออกแรงหน่อยตอนขึ้น และต้องระวังเป็นพิเศษตอนขับลง ข้อสองคืออาณาบริเวณกว้างมาก ต้องเดินพอสมควรกว่าจะชมได้ครบทุกจุด ควรใส่รองเท้าที่เดินสบายและเตรียมน้ำดื่มไปด้วย โดยเฉพาะช่วงกลางวันที่แดดแรง ข้อสามคือเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม ควรแต่งกายสุภาพ งดเสื้อสายเดี่ยวและกางเกงขาสั้นเหนือเข่า ลดเสียงและสำรวมกิริยาเมื่ออยู่ในเขตวัด ข้อสี่คือบนดอยค่อนข้างเงียบ ร้านค้าและร้านอาหารมีน้อย ควรเติมน้ำมันและซื้อของกินติดมือมาจากในเมืองก่อน ช่วงเวลาที่บรรยากาศดีที่สุดคือเช้าตรู่ที่อากาศเย็นและมีหมอก หรือช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตกที่แสงนุ่มและวิวกว๊านพะเยาสวยที่สุด

วัดติโลกอาราม หรือที่คนแถวนั้นเรียกกันติดปากว่าวัดกลางน้ำ เป็นวัดโบราณที่ตั้งอยู่กลางกว๊านพะเยาจริง ๆ ต่างจากวัดทั่วไปตรงที่เดินเข้าไม่ได้ ต้องลงเรือข้ามน้ำไปเท่านั้น ตัววัดสร้างในสมัยพระเจ้าติโลกราชแห่งอาณาจักรล้านนา อายุกว่าห้าร้อยปี เดิมอยู่บนพื้นดินริมหนองน้ำ จนปี พ.ศ. 2482 กรมประมงสร้างประตูกั้นน้ำเพื่อกักเก็บน้ำในกว๊าน น้ำเลยเอ่อท่วมชุมชนและวัดเก่าหลายแห่ง วัดติโลกอารามจมลงใต้น้ำไปด้วย เหลือเพียงส่วนยอดเจดีย์โผล่พ้นผิวน้ำ ต่อมามีการบูรณะและทำแพยกระดับให้ผู้คนขึ้นไปสักการะได้ เสน่ห์ของที่นี่จึงอยู่ที่เรื่องราวและการได้นั่งเรือแจวข้ามผืนน้ำกว้างไปกราบพระท่ามกลางวิวทะเลสาบรอบตัว

จุดลงเรือหลักอยู่ริมกว๊านฝั่งวัดศรีโคมคำ ค่าเรือแจวเริ่มราวสามสิบบาทต่อคน นั่งรวมกันได้ราวห้าคนต่อลำ ถ้ามาเป็นหมู่คณะก็เหมาลำได้ในราวหนึ่งร้อยห้าสิบบาท เมื่อถึงแพหน้าเจดีย์จะมีดอกไม้ธูปเทียนให้สักการะพระเจ้าทันใจ ซึ่งเป็นพระพุทธรูปที่คนพะเยาและนักเดินทางนิยมมาขอพร ระหว่างนั่งเรือจะได้เห็นกว๊านพะเยาที่กว้างสุดตา มีฉากหลังเป็นทิวเขาและเจดีย์โบราณที่ผุดขึ้นจากกลางน้ำ ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนาอย่างมาฆบูชา วิสาขบูชา และอาสาฬหบูชา ที่นี่ยังจัดเวียนเทียนกลางน้ำ ให้ผู้คนนั่งเรือถือเทียนเวียนรอบเจดีย์ ซึ่งเป็นภาพที่หาดูได้ไม่บ่อยและเป็นที่พูดถึงกันมาก

ข้อที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา อย่างแรกคือตัวโบราณสถานเองค่อนข้างเรียบง่าย บางคนที่คาดหวังวัดใหญ่โตอาจรู้สึกว่าเจดีย์และแพมีขนาดเล็กกว่าที่คิด รีวิวหลายรายบอกตรงกันว่าจุดขายจริง ๆ คือประสบการณ์นั่งเรือและวิวกว๊าน มากกว่าตัวสิ่งก่อสร้าง อย่างที่สองคือช่วงเวลาที่คุ้มที่สุดคือเช้าตรู่กับเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก แดดไม่แรงและได้แสงสวย ส่วนช่วงกลางวันแดดจัดและร้อนเพราะบนเรือกับบนแพไม่ค่อยมีร่ม อย่างที่สามคือมีรีวิวบางส่วนติงเรื่องการนำสัตว์อย่างเต่าและปลาไหลมาให้ปล่อยเพื่อทำบุญ ซึ่งบางคนกังวลเรื่องสวัสดิภาพสัตว์ ใครไม่สบายใจก็เลี่ยงกิจกรรมส่วนนี้และตั้งใจไหว้พระอย่างเดียวได้ และควรเผื่อใจว่าเรือเป็นเรือแจวเปิดโล่ง ควรระวังการทรงตัวตอนขึ้นลง โดยเฉพาะถ้าพาเด็กเล็กหรือผู้สูงอายุไปด้วย

ภูลังกาเป็นวนอุทยานบนแนวเขาฝั่ง อ.ปง จ.พะเยา ที่คนเหนือรู้จักกันในฐานะจุดนอนรอทะเลหมอกช่วงปลายฝนต้นหนาว จุดชมวิวหลักอย่างผาช้างน้อยกับสันเขารอบ ๆ จะมองลงไปเห็นหุบเขาที่ไอหมอกลอยเป็นทะเลขาวในตอนเช้ามืด แล้วค่อย ๆ เปิดออกเมื่อแดดขึ้น เสน่ห์ของที่นี่คือได้ค้างบนดอยจริง ๆ ไม่ต้องขับรถขึ้นลงในวันเดียว หลายคนเลือกมากางเต็นท์ในลานของวนอุทยานหรือพักโฮมสเตย์รอบ ๆ ที่เปิดวิวหมอกให้เห็นตั้งแต่ในที่พัก เดินไม่กี่ก้าวก็ถึงจุดถ่ายรูป ช่วงที่หมอกหนาและอากาศเย็นกำลังดีคือราวเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ ส่วนปลายฝนเดือนกันยายน-ตุลาคมก็มีโอกาสเจอหมอกเช่นกันหลังฝนตกทั้งคืน แต่ต้องลุ้นสภาพอากาศมากกว่า

การมาภูลังกาให้คุ้มคือวางแผนค้างคืน ขึ้นมาช่วงบ่ายถึงเย็นเพื่อเก็บของเข้าที่พักหรือกางเต็นท์ให้เรียบร้อยก่อนมืด กลางคืนบนดอยอากาศเย็นและลมแรงกว่าข้างล่างมาก ควรเตรียมเสื้อกันหนาว ถุงมือ และถุงนอนที่อุ่นพอ ส่วนคนกางเต็นท์ควรเช็กกับวนอุทยานล่วงหน้าว่ามีเต็นท์และเครื่องนอนให้เช่าไหม หรือจะขนอุปกรณ์ขึ้นมาเอง ตื่นตี 5 ถึง 6 โมงเช้าเดินไปรอที่จุดชมวิว เพราะหมอกจะสวยที่สุดช่วงพระอาทิตย์กำลังขึ้นแล้วจางไปเรื่อย ๆ ก่อนสาย ในพื้นที่มีร้านค้าและห้องน้ำของวนอุทยาน แต่ตัวเลือกไม่มาก ควรเตรียมน้ำ ของกินเล่น และไฟฉายหรือไฟคาดหัวไปด้วย สัญญาณโทรศัพท์บางจุดก็ติด ๆ ดับ ๆ ดาวน์โหลดแผนที่และจองที่พักไว้ก่อนขึ้นดอยจะสบายใจกว่า

เรื่องที่ต้องพูดกันตรง ๆ คือถนนขึ้นภูลังกาบางช่วงแคบ ลาดชัน และมีโค้งหักศอก โดยเฉพาะช่วงใกล้ยอด รถเก๋งท้องต่ำหรือคนไม่ชินทางเขาควรขับช้า ๆ ใช้เกียร์ต่ำตอนขึ้นและลง และหลีกเลี่ยงการขับตอนกลางคืนหรือตอนหมอกลงจัดที่ทัศนวิสัยแย่ ช่วงหน้าหนาวที่คนขึ้นเยอะ รถอาจสวนกันลำบากในโค้งแคบ ควรบีบแตรเตือนก่อนเข้าโค้งและจอดหลบให้รถที่ลงมาก่อน ใครไม่มั่นใจฝีมือขับเขาจริง ๆ มีบริการรถท้องถิ่นรับส่งขึ้นจุดชมวิว สอบถามได้จากที่พักในพื้นที่ อีกเรื่องคือช่วงไฮซีซั่นวันหยุดยาวคนแน่นและที่พักเต็มเร็ว ควรจองล่วงหน้าและเผื่อใจว่าบางเช้าหมอกอาจไม่มาถ้าอากาศไม่เป็นใจ เพราะทะเลหมอกขึ้นกับสภาพอากาศล้วน ๆ ไม่มีใครการันตีได้

วัดนันตารามเป็นวัดไทใหญ่หนึ่งเดียวในพะเยาที่คนสายสถาปัตยกรรมพูดถึงกันบ่อย จุดที่ทำให้แวะกันคือวิหารไม้สักทั้งหลังที่สร้างมาตั้งแต่ราวปี พ.ศ. 2467 โดยคหบดีชาวปะโอ แล้วจ้างช่างฝีมือพม่ามาออกแบบ ใช้เวลาก่อสร้างกว่าสิบปีจึงเสร็จ ทรงอาคารเป็นแบบไทใหญ่-พม่าแท้ หลังคาซ้อนเป็นช่อชั้นลดหลั่นกันมุงด้วยไม้แป้นเกล็ด ส่วนภายในประดับเพดานด้วยกระจกสีและลายฉลุไม้ละเอียด เดินเข้าไปแล้วเห็นได้ว่างานไม้แต่ละจุดตั้งใจทำจริง ผ่านมาร้อยปีก็ยังอยู่ในสภาพสมบูรณ์ ต่างจากวัดทั่วไปในภาคเหนือที่มักเป็นปูนหรือทรงล้านนา ทำให้ที่นี่มีเสน่ห์เฉพาะตัวสำหรับคนที่ชอบดูรายละเอียดงานช่าง

นอกจากตัววิหาร ในบริเวณวัดยังมีพิพิธภัณฑ์ของเก่าให้เดินดู ทั้งธนบัตรและเหรียญสมัยก่อน ข้าวของเครื่องใช้โบราณ และภาพวาดเกี่ยวกับการเทศน์มหาชาติ เหมาะกับคนที่อยากรู้เรื่องราวชุมชนไทใหญ่ในเชียงคำมากขึ้น บรรยากาศโดยรวมเงียบสงบ ไม่ใช่วัดที่นักท่องเที่ยวแน่นตลอดวัน จึงเดินชมและถ่ายรูปได้สบาย ๆ ตัววัดอยู่ในเขตอำเภอเชียงคำ ห่างจากตัวเมืองพะเยาราว 75 กิโลเมตร ขับรถประมาณชั่วโมงเศษ หลายคนจัดให้อยู่ในเส้นทางเดียวกับที่เที่ยวอื่นของเชียงคำ เช่น วัดพระธาตุสบแวนหรือชุมชนไทลื้อ แล้ววนเที่ยวในวันเดียว การเข้าชมไม่มีค่าเข้า ทำบุญตามศรัทธาได้ตามสะดวก

เรื่องที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา วัดนี้เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และยังใช้ประกอบศาสนกิจจริง จึงควรแต่งกายสุภาพ งดเสื้อสายเดี่ยว กางเกงหรือกระโปรงสั้น และถอดรองเท้าก่อนขึ้นวิหารตามป้ายที่แจ้งไว้ พื้นไม้ภายในเก่าและขัดมันจึงควรเดินระวังโดยเฉพาะช่วงที่พื้นลื่น เพราะเป็นวัดขนาดไม่ใหญ่และเน้นชมสถาปัตยกรรมเป็นหลัก คนที่คาดหวังกิจกรรมหลากหลายหรือจุดถ่ายรูปเช็กอินเยอะ ๆ อาจรู้สึกว่าเที่ยวจบเร็ว บางรีวิวบอกว่าถ้าดูผ่าน ๆ ใช้เวลาแค่สิบถึงยี่สิบนาทีก็ทั่ว แต่ถ้าตั้งใจดูรายละเอียดงานไม้กับแวะพิพิธภัณฑ์ด้วยจะเพลินได้เป็นชั่วโมง ที่ตั้งค่อนข้างไกลจากตัวเมืองพะเยา จึงเหมาะกับคนที่มีรถส่วนตัวหรือรวมไว้ในแผนเที่ยวเชียงคำอยู่แล้วมากกว่าตั้งใจมาที่เดียว

น้ำตกภูซางเป็นไฮไลต์ของอุทยานแห่งชาติภูซาง และเป็นน้ำตกที่คนพูดถึงกันมากเพราะเป็นน้ำตกน้ำอุ่นแห่งเดียวในประเทศไทย น้ำต้นสายไหลมาจากแนวเทือกดอยผาหม่นและผ่านชั้นหินปูนใต้ดิน ทำให้น้ำที่ตกลงมาจากหน้าผาสูงราว 25 เมตรมีอุณหภูมิอุ่น ๆ ประมาณ 33-35 องศาเซลเซียส ต่างจากน้ำตกทั่วไปที่น้ำเย็นเฉียบ จุดที่ทำให้คนแวะกันเยอะคือแอ่งน้ำใต้น้ำตกค่อนข้างตื้นและกว้าง เดินลงไปแช่คลายเมื่อยได้จริง เหมือนได้สปาธรรมชาติกลางป่า มีปลาตัวเล็กในน้ำมาตอดขาให้รู้สึกจั๊กจี้ บรรยากาศร่มรื่นด้วยต้นไม้ใหญ่ เดินจากลานจอดรถเข้าไปถึงตัวน้ำตกไม่ไกล ทางค่อนข้างสบาย จึงเหมาะกับครอบครัวที่พาผู้สูงอายุหรือเด็กเล็กมาด้วย

นอกจากตัวน้ำตก อุทยานแห่งชาติภูซางยังมีเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติป่าต้นน้ำและป่าดงดิบให้เดินต่อ มีบึงน้ำจืด พืชพรรณหายาก และสัตว์ป่าอย่างกระรอกบินให้ลุ้นเจอ ตัวอุทยานอยู่ในเขตอำเภอภูซาง ใกล้ชายแดนไทย-ลาว การเดินทางจากตัวเมืองพะเยาใช้เส้นทางผ่านดอกคำใต้ จุน ไปทางเชียงคำ ระยะทางเกือบร้อยกิโลเมตร ถ้าออกจากอำเภอเชียงคำจะใกล้กว่ามาก คนที่ไม่มีรถส่วนตัวมักเช่ารถหรือมอเตอร์ไซค์จากเชียงคำแล้วขับต่อ เพราะรถสาธารณะเข้าถึงลำบาก ในอุทยานมีลานกางเต็นท์และบ้านพักสำหรับคนอยากค้างคืนสัมผัสอากาศเย็นและได้ตื่นมาแช่น้ำตกตอนเช้าก่อนคนอื่นมาถึง

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือปริมาณน้ำขึ้นกับฤดูชัดเจน ช่วงหน้าฝนถึงต้นหนาวราวเดือนกรกฎาคมถึงพฤศจิกายน น้ำจะเยอะและสายน้ำสวยเต็มแรง ส่วนหน้าแล้งน้ำอาจเหลือน้อยลง ข้อสองคือระยะทางจากตัวเมืองพะเยาไกลพอสมควร ควรเผื่อเวลาขับรถและรวมแผนเที่ยวกับอำเภอเชียงคำหรือภูชี้ฟ้าที่อยู่ในเส้นทางเดียวกันจะคุ้มค่ากว่ามาจุดเดียว ข้อสามคือคำว่า 'น้ำอุ่น' หมายถึงอุ่นสบายไม่ใช่ร้อนแบบบ่อน้ำพุร้อน บางคนที่คาดหวังว่าจะร้อนจี๋อาจรู้สึกว่าแค่อุ่น ๆ ข้อสี่คือหินริมน้ำและในแอ่งลื่นตอนเปียก ควรใส่รองเท้าที่เกาะพื้นดีและระวังการเดิน หลังฝนตกอาจมีทากตามเส้นทางเดินป่า ควรใส่รองเท้าหุ้มและเตรียมเงินสดจ่ายค่าธรรมเนียมอุทยานที่หน้าด่านซึ่งแยกราคาไทยกับต่างชาติ

เชียงคำเป็นอำเภอเล็ก ๆ ทางใต้ของพะเยาที่มีชุมชนชาวไทลื้ออาศัยอยู่มานาน กลุ่มชาติพันธุ์ไทลื้อย้ายถิ่นมาจากสิบสองปันนาทางตอนใต้ของจีน แล้วนำวัฒนธรรมทั้งภาษา อาหาร งานทอผ้า และรูปแบบเฮือนไม้ติดตัวมาด้วย เดินเข้าไปในหมู่บ้านย่านบ้านธาตุสบแวนและบ้านหย่วนจะเจอเฮือนไม้ยกใต้ถุนสูงหลังคาทรงจั่วแบบไทลื้อ วัดที่มีศิลปะไทลื้อชัดเจนอย่างวัดพระธาตุสบแวนและวัดนันตาราม กับร้านผ้าทอมือที่ตั้งกี่ทอกันอยู่หน้าบ้าน เสน่ห์ของที่นี่คือความเป็นชุมชนที่ยังใช้ชีวิตจริง ไม่ได้จัดฉากเพื่อการท่องเที่ยว จึงได้เห็นวิถีแบบที่คนไทลื้อเป็นกันมาหลายรุ่น

ไฮไลต์สำหรับสายวัฒนธรรมคืองานผ้าทอลายน้ำไหล ซึ่งเป็นลายเอกลักษณ์ของไทลื้อ ผ้าทอมือของที่นี่ทอด้วยกี่พื้นบ้าน ลวดลายเป็นเส้นสายไล่สีคล้ายสายน้ำ ใช้เวลานานกว่าผ้าทั่วไปมาก ราคาจึงสะท้อนงานฝีมือที่ลงแรงไป นักท่องเที่ยวมักแวะเลือกซื้อผ้าพันคอ ผ้าถุง หรือผ้าผืนไปตัดเสื้อ อีกจุดที่คนนิยมแวะคือเฮือนไตลื้อแม่แสงดา บ้านไม้เก่าที่เปิดให้เข้าชมเป็นเหมือนพิพิธภัณฑ์ขนาดย่อม จัดแสดงข้าวของเครื่องใช้ เครื่องมือทอผ้า และการตกแต่งบ้านแบบไทลื้อดั้งเดิม ส่วนเรื่องกินมีอาหารพื้นเมืองอย่างข้าวซอยน้อย แกงฮังเล น้ำพริกอ่อง และขนมเส้นน้ำเงี้ยวให้ลองตามร้านในหมู่บ้านและตลาดเช้า

การเดินทางสะดวกที่สุดคือขับรถหรือเช่ารถจากตัวเมืองพะเยา ระยะทางราว 75-80 กิโลเมตร ใช้เวลาประมาณชั่วโมงครึ่ง เพราะรถประจำทางเข้าถึงยากและตารางไม่แน่นอน ควรเผื่อเวลาไว้ครึ่งวันเป็นอย่างน้อยเพื่อเดินชมได้ไม่รีบ ถ้าอยากได้เรื่องราวลึกขึ้นลองสอบถามคนในชุมชนหรือติดต่อกลุ่มทอผ้าล่วงหน้า บางบ้านยินดีให้ดูขั้นตอนการทอและเล่าความเป็นมาให้ฟัง ข้อควรรู้คือหลายจุดเป็นบ้านคนจริงและวัดที่ยังใช้ประกอบพิธี จึงควรขออนุญาตก่อนถ่ายรูปคนหรือเข้าไปในพื้นที่ส่วนตัว แต่งกายสุภาพเมื่อเข้าวัด และช่วงวันธรรมดาบางร้านผ้าทอกับเฮือนแม่แสงดาอาจเปิดไม่แน่นอน โทรเช็กก่อนไปจะช่วยไม่ให้เสียเที่ยว

วัดลีเป็นวัดเก่าแก่กลางเมืองพะเยาที่ตั้งมาตั้งแต่สมัยเวียงพยาวเป็นเมืองสำคัญของล้านนา จุดที่ทำให้วัดนี้ต่างจากวัดทั่วไปคือ "พิพิธภัณฑ์เวียงพยาว (วัดลี)" ซึ่งเกิดจากการที่เจ้าอาวาสรวบรวมโบราณวัตถุที่กระจัดกระจายอยู่ตามวัดร้างรอบเมืองพะเยามาเก็บรักษาและจัดแสดงไว้ในที่เดียว ของที่นำมาแสดงส่วนใหญ่เป็นพระพุทธรูปและชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมทำจากหินทราย ซึ่งเป็นวัสดุเด่นของงานช่างพะเยา คนที่สนใจประวัติศาสตร์ล้านนาจะได้เห็นของจริงที่หาดูยาก ไม่ใช่แค่ภาพในหนังสือ และเข้าใจว่าทำไมพะเยาถึงถูกยกให้เป็นเมืองที่มีสกุลช่างเป็นของตัวเอง

ไฮไลต์ในพิพิธภัณฑ์คือพระพุทธรูปหินทรายศิลปะล้านนาสกุลช่างพะเยา อายุราวพุทธศตวรรษที่ 21 ที่มีเอกลักษณ์เรื่องพระพักตร์และเนื้อหิน รวมถึงชิ้นส่วนใบเสมา แผ่นจารึก และของใช้โบราณอีกหลายชิ้นที่บอกเล่าชีวิตผู้คนเมืองพะเยาในอดีต ชั้นล่างยังเก็บคัมภีร์ใบลานอักษรล้านนาไว้จำนวนมาก การเดินชมใช้เวลาไม่นานและไม่ต้องปีนป่ายอะไร เหมาะกับคนที่อยากได้ความรู้แบบเบา ๆ ระหว่างแวะไหว้พระ ตัววัดเองอยู่ในเขตเมืองเก่า เดินหรือขับรถต่อไปยังกว๊านพะเยาและวัดสำคัญอื่น ๆ ได้ในเวลาไม่กี่นาที จึงรวมไว้ในแผนเที่ยวเมืองพะเยาครึ่งวันได้พอดี

เรื่องที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือที่นี่เป็นพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นที่ดูแลโดยวัด ไม่ใช่พิพิธภัณฑ์ขนาดใหญ่แบบในเมืองใหญ่ ป้ายคำอธิบายบางจุดเป็นภาษาไทยเป็นหลักและรายละเอียดไม่ได้ลึกมาก คนที่อยากได้ข้อมูลแน่น ๆ ควรอ่านประวัติเมืองพะเยามาคร่าว ๆ ก่อน หรือถ้ามีโอกาสสอบถามพระหรือเจ้าหน้าที่ก็จะได้เกร็ดเพิ่ม เวลาเปิดอาจไม่แน่นอนเท่าพิพิธภัณฑ์ราชการ บางช่วงต้องแจ้งให้เปิดห้องจัดแสดง จึงควรเผื่อเวลาและไปในช่วงกลางวันของวันธรรมดาหรือวันหยุดปกติ การแต่งกายควรสุภาพเพราะอยู่ในเขตวัด และควรระวังไม่จับต้องโบราณวัตถุ ถ่ายรูปได้แต่ควรงดใช้แฟลชกับของเก่าเพื่อช่วยถนอมชิ้นงานให้อยู่ต่อไปนาน ๆ

กว๊านพะเยาคือทะเลสาบน้ำจืดกลางเมืองที่เป็นหัวใจของจังหวัด และย่านริมกว๊านก็กลายเป็นที่เดินเล่นยอดนิยมของทั้งคนพะเยาเองและคนที่แวะผ่าน เสน่ห์ของที่นี่ไม่ได้อยู่ที่กิจกรรมหวือหวา แต่อยู่ที่จังหวะช้า ๆ ของเมือง เดินเลียบทางเลียบทะเลสาบไปเรื่อย ๆ มองน้ำนิ่งกับฉากภูเขาไกล ๆ แวะนั่งม้านั่งริมกว๊านให้ลมเย็นพัด หรือหาคาเฟ่สักร้านที่หันหน้าออกทะเลสาบแล้วสั่งกาแฟมานั่งดูวิว ช่วงเช้ากับช่วงเย็นเป็นเวลาที่คนนิยมมามากที่สุด เพราะแดดไม่แรงและได้เห็นแสงสวยตอนพระอาทิตย์ขึ้นหรือตกสะท้อนผิวน้ำ บนแพลตฟอร์มรีวิวอย่าง Tripadvisor กว๊านพะเยาถูกจัดเป็นอันดับหนึ่งของสิ่งที่ควรทำในเมืองพะเยา หลายคนบอกตรงกันว่าเป็นเมืองที่เงียบสงบและเป็นธรรมชาติแบบที่หาได้ยากในเมืองท่องเที่ยวใหญ่ ๆ

รอบกว๊านมีคาเฟ่เปิดใหม่หลายร้านที่วางโต๊ะหันออกทะเลสาบ บางร้านทำเป็นบ้านไม้เก่า บางร้านเป็นสไตล์ลอฟท์ขาวมีระเบียงรับลม จุดร่วมคือได้วิวน้ำกับภูเขาเป็นฉากหลังโดยไม่ต้องจ่ายค่าเข้าอะไรเพิ่ม ราคากาแฟกับขนมส่วนใหญ่อยู่ในเกณฑ์สบายกระเป๋า เหมาะกับการนั่งยาว ๆ ทำงานหรือคุยกันเพลิน ๆ ถ้ามาตรงวันศุกร์หรือเสาร์ ช่วงหัวค่ำจะมีถนนคนเดินริมกว๊านเปิดขายของ ตั้งแต่ราวห้าโมงเย็นถึงสี่ทุ่ม เป็นตลาดชุมชนที่ขายทั้งผักผลไม้ท้องถิ่น ของกินพื้นเมือง งานหัตถกรรม และสินค้าโอทอป เดินชิมของกินไปเรื่อย ๆ ริมทะเลสาบเป็นบรรยากาศที่คนพะเยาผูกพัน วันธรรมดาที่ไม่มีตลาดก็ยังเดินเลียบกว๊านและนั่งคาเฟ่ได้ตามปกติ

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือถนนคนเดินริมกว๊านเปิดเฉพาะบางวัน โดยหลัก ๆ คือศุกร์กับเสาร์ ใครที่ตั้งใจมาเดินตลาดควรเช็กวันให้ดีก่อน เพราะถ้ามาผิดวันจะเจอแค่ทางเดินเงียบ ๆ ไม่มีร้านรวง ข้อสองคือช่วงกลางวันแดดริมกว๊านค่อนข้างแรงและร่มเงาน้อย เดินตอนบ่ายจัดอาจร้อนไม่สบายตัว ควรเลือกช่วงเช้าหรือเย็นและเตรียมหมวกกับน้ำดื่ม ข้อสามคือระดับน้ำในกว๊านขึ้นลงตามฤดู หน้าแล้งน้ำอาจลดจนวิวไม่เต็มตาเท่าหน้าฝนถึงต้นหนาว ข้อสี่คือคาเฟ่ริมกว๊านที่วิวดีมักคนเยอะช่วงวันหยุด โต๊ะริมน้ำเต็มเร็ว ถ้าอยากได้ที่นั่งวิวสวยควรไปแต่เช้าหรือเลี่ยงชั่วโมงเร่ง และเมืองพะเยาเป็นเมืองเล็กที่ระบบขนส่งสาธารณะไม่มาก การมีรถหรือมอเตอร์ไซค์เช่าจะเดินทางระหว่างจุดสะดวกกว่ามาก