9 กิจกรรมน่าทำ
ใน กาฬสินธุ์

พิพิธภัณฑ์สิรินธร หรือที่หลายคนเรียกกันติดปากว่าพิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ภูกุ้มข้าว ตั้งอยู่ที่ตำบลโนนบุรี อำเภอสหัสขันธ์ ห่างจากตัวเมืองกาฬสินธุ์ราวยี่สิบแปดกิโลเมตร ที่นี่คือศูนย์วิจัยไดโนเสาร์และพิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์แห่งแรกของประเทศไทย ดูแลโดยกรมทรัพยากรธรณี จุดเริ่มต้นมาจากการค้นพบซากดึกดำบรรพ์บริเวณภูกุ้มข้าวตั้งแต่ปี 2537 ต่อมาสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จมาทอดพระเนตรในปี 2538 พิพิธภัณฑ์จึงได้รับพระราชทานนามว่า สิรินธร ในหลุมขุดค้นด้านหลังพบกระดูกไดโนเสาร์กว่าเจ็ดร้อยชิ้นจากไดโนเสาร์กินพืชอย่างน้อยเจ็ดตัว ซึ่งเป็นสายพันธุ์ภูเวียงโกซอรัส สิรินธรเน อายุราวร้อยสามสิบล้านปีในยุคครีเทเชียสตอนต้น

ตัวอาคารจัดนิทรรศการเป็นแบบเดินชมในร่มติดแอร์ แบ่งเป็นแปดโซนที่ไล่เรื่องราวตั้งแต่การกำเนิดจักรวาลและโลก การเกิดสิ่งมีชีวิตยุคแรก มหายุคพาลีโอโซอิกและมีโซโซอิก พฤติกรรมและการสูญพันธุ์ของไดโนเสาร์ ต่อด้วยยุคของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมและวิวัฒนาการของมนุษย์ ระหว่างทางมีหุ่นจำลองไดโนเสาร์ขนาดเท่าตัวจริง โครงกระดูกจำลอง และตู้จัดแสดงฟอสซิลของจริงให้ดูใกล้ชิด เด็ก ๆ มักตื่นเต้นกับหุ่นตัวใหญ่และป้ายความรู้ที่อ่านสนุก ส่วนไฮไลต์ที่หลายคนบอกว่าห้ามพลาดคือหลุมขุดค้นของจริงที่ยังคงสภาพกระดูกฝังอยู่ในชั้นหิน ให้เห็นภาพว่านักธรณีวิทยาทำงานกันอย่างไร บนหน้ารีวิว Tripadvisor พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ได้คะแนนเฉลี่ยราว 4.3 เต็ม 5 จากรีวิวราวหนึ่งร้อยสิบราย และติดอันดับหนึ่งของสิ่งที่น่าทำในกาฬสินธุ์ เสียงส่วนใหญ่ชมว่าจัดแสดงดี ข้อมูลแน่น เดินสบาย และคุ้มค่ากับค่าเข้าหลักสิบบาท

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือพิพิธภัณฑ์ปิดทุกวันจันทร์และเปิดเวลาเก้าโมงเช้าถึงห้าโมงเย็น ควรเผื่อเวลาเข้าชมก่อนบ่ายสามเพื่อให้เดินได้ครบทุกโซนไม่ต้องรีบ ข้อสองคือที่นี่อยู่นอกตัวเมืองพอสมควรและรถสาธารณะเข้าถึงไม่สะดวก ส่วนใหญ่ต้องขับรถหรือเช่ารถมาเอง ควรวางแผนเส้นทางและเติมน้ำมันให้พร้อมเพราะปั๊มแถวนั้นมีไม่มาก ข้อสามคือช่วงวันหยุดยาวและวันเสาร์อาทิตย์คนค่อนข้างเยอะ โดยเฉพาะกรุ๊ปทัวร์และคณะโรงเรียน ถ้าอยากเดินชมสบาย ๆ แนะนำให้ไปวันธรรมดาหรือรอบเช้าที่คนยังน้อย ข้อสี่คือค่าเข้าชมสำหรับชาวต่างชาติคิดแยกอัตราและสูงกว่าคนไทยหลายเท่า ควรเตรียมเงินสดไว้จ่ายหน้าเคาน์เตอร์ และข้อสุดท้ายคือบางช่วงมีการปรับปรุงบางโซนหรือหุ่นบางตัวชำรุดตามอายุการใช้งาน ถือเป็นเรื่องปกติของพิพิธภัณฑ์ที่เปิดมานาน ไปถึงแล้วเน้นดูของจริงในหลุมขุดค้นและตู้ฟอสซิลจะได้อรรถรสมากที่สุด

เขื่อนลำปาวเป็นเขื่อนดินขนาดใหญ่ของกาฬสินธุ์ กั้นลำน้ำปาวจนเกิดเป็นอ่างเก็บน้ำผืนกว้างที่ทอดตัวยาวกลางแผ่นดินอีสาน จุดที่ทำให้ที่นี่กลายเป็นหมุดหมายของคนขับรถเที่ยวคือสะพานเทพสุดา สะพานคอนกรีตสองช่องจราจรที่ทอดข้ามอ่างเก็บน้ำเชื่อมฝั่งอำเภอสหัสขันธ์กับอำเภอหนองกุงศรีเข้าด้วยกัน ความยาวราว 2,040 เมตร นับเป็นสะพานข้ามน้ำจืดที่ยาวที่สุดในประเทศไทย ชื่อสะพานได้รับพระราชทานจากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เอกลักษณ์ที่คนมักถ่ายรูปคือราวสะพานที่ประดับประติมากรรมรูปหล่อไดโนเสาร์ตลอดแนว สื่อถึงกาฬสินธุ์ที่เป็นแหล่งค้นพบซากดึกดำบรรพ์ไดโนเสาร์ มองจากบนสะพานจะเห็นน้ำกว้างสุดตาทั้งสองฝั่ง เป็นวิวที่หาได้ยากในภาคอีสานตอนกลาง

การมาที่นี่ไม่มีค่าเข้า ขับรถขึ้นสะพานหรือจอดแล้วเดินบนทางเดินเท้าที่แยกไว้ให้ก็ได้ ช่วงที่คนนิยมมากที่สุดคือตอนเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก เพราะแสงทองสาดลงผืนน้ำแล้วสะท้อนเป็นภาพสวย บริเวณตีนสะพานและริมอ่างเก็บน้ำมีแพร้านอาหารให้ลงไปนั่งกินปลาและอาหารอีสานพร้อมชมวิวสะพานจากมุมด้านล่าง หลายคนจองแพล่องออกไปกลางน้ำเพื่อกินข้าวชิล ๆ รับลมเย็น บางช่วงยังมีกิจกรรมทางน้ำอย่างเจ็ตสกีและบานาน่าโบตให้เล่นด้วย เหมาะกับการแวะพักระหว่างทริปเที่ยวอีสาน หรือปักหมุดมาเป็นจุดหมายครึ่งวันคู่กับพิพิธภัณฑ์สิรินธร (ภูกุ้มข้าว) ที่อยู่ในอำเภอสหัสขันธ์เหมือนกัน ทำเป็นทริปไดโนเสาร์บวกชมวิวน้ำในวันเดียวได้ลงตัว

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือที่นี่เป็นจุดชมวิวและถ่ายรูปเป็นหลัก ไม่ได้มีกิจกรรมให้เล่นเยอะ รีวิวบางรายบอกว่ามาถึงแล้วรู้สึกว่ากิจกรรมน้อยกว่าที่คิดเมื่อเทียบกับขนาดพื้นที่ที่ใหญ่มาก ถ้าตั้งใจมาเพื่อวิวและบรรยากาศจะไม่ผิดหวัง แต่ถ้าหวังสวนน้ำหรือเครื่องเล่นครบ ๆ อาจต้องปรับความคาดหวัง ข้อสองคือช่วงวันหยุดสุดสัปดาห์คนเยอะและที่จอดรถแน่นหลังสายไปแล้ว รีวิวแนะนำให้มาถึงก่อนเที่ยงจะหาที่จอดง่ายกว่า ข้อสามคือบนสะพานและริมน้ำมีที่ร่มน้อย ตอนกลางวันแดดแรงและร้อนจัด ควรเลี่ยงมาช่วงบ่ายแก่ถึงเย็นจะสบายตัวกว่าและได้แสงถ่ายรูปสวยกว่า ข้อสุดท้ายคือราคาอาหารและที่พักบางแห่งริมเขื่อนถูกติงว่าค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับสิ่งที่ได้ ควรถามราคาก่อนสั่งหรือก่อนเช็กอิน และพกเงินสดไปเผื่อ เพราะร้านแพหลายเจ้าไม่รับโอนหรือบัตร

อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็กเป็นผืนป่าบนเทือกเขาภูพานที่วางตัวคร่อมหลายจังหวัด ฝั่งกาฬสินธุ์อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จและอำเภอคำม่วง ต่อเนื่องไปถึงสกลนครและอุดรธานี จุดที่ทำให้คนอยากขึ้นมาคืออากาศเย็นบนที่สูงและหน้าผาหลายจุดที่หันออกไปเห็นทิวเขาเป็นชั้น ๆ ช่วงหน้าหนาวราวเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ ไอเย็นกับความชื้นจะรวมตัวเป็นทะเลหมอกลอยเต็มหุบยามเช้ามืด คนที่ตั้งใจมาถ่ายรูปมักตื่นตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่างเพื่อขึ้นไปรอบนจุดชมวิวก่อนพระอาทิตย์โผล่ ในเขตอุทยานฯ ยังมีลานหินกว้าง ผาชมวิวอย่างผาสุริยันต์ที่หันรับตะวันขึ้น และเส้นทางเดินป่าสั้น ๆ ให้เดินชมพรรณไม้และก้อนหินรูปทรงแปลกตา บางฤดูมีทุ่งดอกไม้ป่าขึ้นตามลานหินให้เดินเล่นถ่ายรูปได้เพลิน ๆ

การขึ้นไปยังจุดชมวิวเป็นถนนภูเขาที่ไต่ระดับขึ้นเขา บางช่วงลาดชันและคดโค้ง คนขับต้องคุมความเร็วและเช็กสภาพรถ โดยเฉพาะเบรกกับยางให้พร้อมก่อนขึ้น ค่าเข้าอุทยานฯ คิดตามอัตราของกรมอุทยานฯ คนไทยผู้ใหญ่หลักสิบบาท เด็กถูกลงมาอีก ส่วนต่างชาติจ่ายสูงกว่า จ่ายที่ด่านหน้าทางเข้า ใครอยากรอทะเลหมอกเช้าแบบไม่ต้องเร่งขับรถกลางดึกก็กางเต็นท์หรือพักบ้านพักในอุทยานฯ ค้างคืนได้ กลางคืนบนเขาท้องฟ้าเปิดและมืดพอจะเห็นดาวชัด จึงเป็นที่นิยมของคนที่อยากนอนดูดาวต่อด้วยทะเลหมอกตอนเช้าในทริปเดียว บรรยากาศโดยรวมเงียบสงบ เหมาะกับคนที่อยากหนีเมืองมาอยู่กับป่ากับเขาแบบไม่ต้องเดินทางไกลถึงภาคเหนือ

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือทะเลหมอกไม่ได้มีให้เห็นทุกวัน ต่อให้มาหน้าหนาวก็ขึ้นกับความชื้นและลมในเช้าวันนั้น บางเช้าหมอกหนาเต็มหุบ บางเช้าแทบไม่มี ควรมองว่าเป็นโบนัสมากกว่าตั้งเป้าว่าต้องเจอ ข้อสองคืออากาศเช้ามืดบนเขาหนาวจริง ต้องเตรียมเสื้อกันหนาวและของกันลมไปให้พอ โดยเฉพาะถ้ากางเต็นท์ค้างคืน ข้อสามคือสิ่งอำนวยความสะดวกบนเขามีจำกัด ห้องน้ำและร้านค้าไม่ได้มีทุกจุด ควรเตรียมน้ำ อาหาร และไฟฉายไปเอง ข้อสี่คือทางขึ้นบางช่วงเป็นถนนภูเขาที่ชันและแคบ หน้าฝนอาจลื่นและมีหมอกบังทัศนวิสัย รถเก๋งท้องต่ำต้องขับระวังเป็นพิเศษ ทางที่ดีควรโทรเช็กสภาพเส้นทาง รอบเปิด-ปิด และที่พักกับที่ทำการอุทยานฯ ก่อนออกเดินทางทุกครั้ง เพราะรอบและเงื่อนไขอาจเปลี่ยนตามฤดูกาล

กลุ่มภูสิงห์-ภูค่าวเป็นเนินเขาเตี้ยศักดิ์สิทธิ์ในอำเภอสหัสขันธ์ ห่างตัวเมืองกาฬสินธุ์ราว 30-35 กิโลเมตร จุดที่คนตั้งใจมากราบไหว้กันมากที่สุดคือพระพุทธไสยาสน์ หรือพระนอนที่แกะสลักลงบนแผ่นหินธรรมชาติบนยอดเขา องค์พระอยู่ในท่าตะแคงซ้าย ยาวราวสองเมตร เป็นงานพุทธศิลป์เก่าแก่ที่กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณวัตถุแห่งแรก ๆ ของจังหวัด รอบองค์พระมีทองคำเปลวที่ผู้มาเยือนปิดทับสืบต่อกันมา ทำให้เห็นได้ชัดว่าเป็นที่เคารพของคนในพื้นที่จริง ตัววัดพุทธนิมิตด้านล่างมีโบสถ์ไม้ทรงไทยและลานกว้างให้เดินไหว้พระ บรรยากาศร่มรื่นเงียบสงบ เหมาะกับคนที่อยากมาทำบุญแบบไม่เร่งรีบ

เสน่ห์อีกอย่างของที่นี่คือเป็นเนินเขาที่เดินขึ้นได้ไม่ยาก มีบันไดและทางเดินให้ค่อย ๆ ไต่ขึ้นไปทีละช่วง พอถึงยอดจะเปิดวิวออกไปเห็นทิวเขื่อนลำปาวและผืนน้ำกว้างไกล เป็นจุดพักสายตาที่หลายคนบอกว่าคุ้มค่าการปีนขึ้นมา ช่วงเช้าและช่วงเย็นแดดไม่แรง อากาศกำลังดี เดินสบายและถ่ายรูปได้สวย ใครมาสายบุญก็ได้ทั้งกราบพระและได้ทั้งธรรมชาติในทริปเดียว เพราะบริเวณสหัสขันธ์ยังมีพิพิธภัณฑ์สิรินธรและแหล่งซากไดโนเสาร์อยู่ไม่ไกล วางแผนเที่ยวต่อเนื่องในวันเดียวได้สบาย และเขื่อนลำปาวที่อยู่ใกล้ ๆ ก็มีร้านอาหารริมน้ำให้แวะพักท้องหลังลงจากเขา

วัดเปิดให้เข้าทุกวันตั้งแต่เช้าจนเย็น ไม่มีค่าบัตรเข้าชม จ่ายเฉพาะทำบุญตามศรัทธา สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนมาแบบตรงไปตรงมา คือที่นี่เป็นเขาศักดิ์สิทธิ์และเป็นเขตวัด จึงต้องแต่งกายสุภาพ งดเสื้อสายเดี่ยว กางเกงขาสั้นเหนือเข่า และต้องถอดรองเท้าในเขตที่กำหนด ทางขึ้นบางช่วงเป็นบันไดชันและอาจลื่นถ้าเพิ่งผ่านฝน คนสูงอายุหรือเข่าไม่ดีควรเดินช้า ๆ และเตรียมน้ำดื่มไปด้วยเพราะร้านค้าด้านบนมีไม่มาก ที่นี่ไม่ใช่แหล่งจองตั๋วออนไลน์ จึงเข้าชมได้เลยโดยไม่ต้องจองล่วงหน้า แต่ถ้าอยากเที่ยวสหัสขันธ์-เขื่อนลำปาวแบบมีคนขับพาไปหลายจุดในวันเดียว ลองมองหาทัวร์ท้องถิ่นหรือรถเช่าพร้อมคนขับไว้ก่อนจะสะดวกกว่า เพราะสถานที่กระจายตัวและรถสาธารณะเข้าถึงยาก

บ้านโพน อำเภอคำม่วง คือต้นกำเนิดของผ้าไหมแพรวา ผ้าทอมือของชาวภูไทที่ได้ชื่อว่าเป็น ราชินีแห่งไหม เพราะลวดลายแน่นละเอียดและกรรมวิธีที่ประณีตกว่าผ้าไหมทั่วไปมาก จุดที่ทำให้ที่นี่ต่างจากการเดินซื้อผ้าในตลาด คือได้เข้ามาเห็นถึงกี่ทอในหมู่บ้านจริง เห็นช่างทอนั่งเก็บลายทีละเส้นด้วยมือ ซึ่งผ้าแพรวาผืนหนึ่งใช้เวลาเป็นสัปดาห์ถึงเป็นเดือนกว่าจะเสร็จ หลายบ้านเปิดให้แวะดูและพูดคุยได้ พร้อมมีศูนย์วัฒนธรรมและร้านชุมชนที่รวบรวมผ้าจากช่างทอในหมู่บ้านไว้ให้เลือก คนที่สนใจงานหัตถกรรมจะได้เห็นทั้งขั้นตอนการเลี้ยงไหม สาวไหม ย้อมสี ไปจนถึงการเก็บลายบนกี่ ทำให้เข้าใจว่าทำไมผ้าแต่ละผืนถึงมีราคาอย่างที่เห็น

เสน่ห์อีกอย่างคือความเป็นชุมชนที่ยังมีชีวิต บ้านโพนไม่ได้จัดเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำเร็จรูป แต่เป็นหมู่บ้านที่คนยังทอผ้าเป็นอาชีพจริง เดินเข้าไปก็จะเจอบรรยากาศบ้านไม้ ใต้ถุนที่ตั้งกี่ทอ และคนเฒ่าคนแก่ที่ทอผ้ามาทั้งชีวิต การได้ซื้อผ้าจากมือคนทอโดยตรงทำให้มั่นใจเรื่องที่มามากกว่าซื้อผ่านคนกลาง และมักได้ฟังเรื่องราวของแต่ละลายไปด้วย ผ้าแพรวาแท้มีตั้งแต่ผืนใหญ่สำหรับตัดชุดหรือสะสม ไปจนถึงผ้าพันคอและของที่ระลึกชิ้นเล็กที่ราคาย่อมเยาลงมา ใครงบไม่มากก็ยังได้ของติดมือกลับบ้าน ช่วงที่หมู่บ้านคึกคักเป็นพิเศษคือเทศกาลผ้าไหมแพรวาของจังหวัดกาฬสินธุ์ ซึ่งจัดปลายปี มีการออกร้านและประกวดผ้ารวมกันหลายหมู่บ้าน

ก่อนไปมีเรื่องที่ควรรู้ตรง ๆ อย่างแรกคือบ้านโพนอยู่ไกลตัวเมืองกาฬสินธุ์พอสมควร ทางไปคำม่วงเป็นถนนต่างจังหวัด ถ้าไม่มีรถส่วนตัวจะเดินทางลำบาก ควรวางแผนเช่ารถหรือรวมกับทริปเที่ยวสหัสขันธ์-พิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ในวันเดียว อย่างที่สองคือช่างทอส่วนใหญ่เป็นชาวบ้านที่ทำงานตามจังหวะของตัวเอง บางบ้านอาจไม่ได้เปิดให้ชมทุกวันหรือทุกช่วงเวลา ถ้าอยากเห็นการทอสด ๆ ควรไปช่วงกลางวันวันธรรมดาและติดต่อศูนย์ผ้าไหมของหมู่บ้านล่วงหน้าจะชัวร์กว่า อย่างที่สามคือเรื่องราคาผ้า ผ้าแพรวาแท้ทอมือราคาสูงตามความละเอียดของลาย คนที่ตั้งใจมาซื้อควรศึกษาลายและเทียบราคาหลายบ้านก่อนตัดสินใจ และระวังผ้าพิมพ์ลายหรือผ้าโรงงานที่แอบอ้างเป็นแพรวาแท้ สุดท้ายคือควรมาด้วยใจที่พร้อมเรียนรู้และให้เกียรติวิถีชุมชน มากกว่ามองเป็นแค่จุดถ่ายรูป

พระธาตุยาคูเป็นเจดีย์อิฐเก่าแก่ที่ตั้งเด่นอยู่กลางทุ่งนาในเขตเมืองโบราณฟ้าแดดสงยาง อำเภอกมลาไสย ห่างจากตัวเมืองกาฬสินธุ์ราวยี่สิบกิโลเมตร ที่นี่ถือเป็นเจดีย์สมัยทวารวดีที่ยังเหลือสภาพให้เห็นได้ค่อนข้างสมบูรณ์ที่สุดแห่งหนึ่งของภาคอีสาน ตัวองค์เป็นเจดีย์ก่ออิฐฐานสี่เหลี่ยมซ้อนกันเป็นชั้น ต่อขึ้นไปเป็นเรือนธาตุและส่วนยอดที่ปรับปรุงเพิ่มในสมัยหลัง สันนิษฐานว่าสร้างครั้งแรกราวพุทธศตวรรษที่สิบสามถึงสิบห้า แล้วมีการบูรณะต่อเติมเรื่อยมา ชื่อ 'ยาคู' ในภาษาถิ่นหมายถึงพระเถระผู้ใหญ่ คนในพื้นที่เชื่อว่าเป็นที่บรรจุอัฐิของพระเถระสำคัญ จึงยังเป็นที่เคารพและมีงานบุญประจำปีจนถึงทุกวันนี้

รอบองค์พระธาตุคือพื้นที่ของเมืองโบราณฟ้าแดดสงยาง เมืองรูปคล้ายใบเสมาที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ เคยเป็นชุมชนใหญ่สมัยทวารวดีที่นับถือพุทธศาสนา จุดที่ทำให้นักโบราณคดีให้ความสนใจเป็นพิเศษคือใบเสมาหินทรายจำนวนมากที่ขุดพบในบริเวณนี้ หลายใบสลักภาพเล่าเรื่องชาดกและพุทธประวัติไว้อย่างละเอียด บางส่วนยังปักอยู่ในพื้นที่ บางส่วนถูกเก็บรักษาไว้ที่วัดโพธิ์ชัยเสมารามใกล้ ๆ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติขอนแก่น การเดินชมที่นี่จึงได้ทั้งเห็นเจดีย์ของจริงและได้ต่อภาพว่าเมืองเก่าเมื่อพันกว่าปีก่อนหน้าตาเป็นอย่างไร เหมาะกับคนที่ชอบเที่ยวแนวประวัติศาสตร์แบบไม่ต้องแย่งที่ถ่ายรูปกับใคร เพราะคนไม่พลุกพล่านเหมือนวัดดัง

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือที่นี่เป็นโบราณสถานกลางแจ้ง ไม่มีร่มเงามากนักโดยเฉพาะบริเวณลานรอบองค์พระธาตุ ช่วงกลางวันแดดแรงและร้อนจัด ควรไปช่วงเช้าหรือเย็นและเตรียมหมวกกับน้ำดื่มไปเอง ข้อสองคือการเดินทางสะดวกที่สุดด้วยรถส่วนตัวหรือมอเตอร์ไซค์ เพราะรถสาธารณะเข้าถึงยากและไม่มีรอบแน่นอน คนที่ไม่มีรถควรเช่ารถหรือจ้างเหมาจากตัวเมืองกาฬสินธุ์ ข้อสามคือป้ายข้อมูลและสิ่งอำนวยความสะดวกยังมีจำกัด ถ้าอยากเข้าใจเรื่องราวเชิงลึกควรอ่านข้อมูลมาก่อนหรือแวะดูใบเสมาที่วัดและพิพิธภัณฑ์ประกอบ ข้อสี่คือช่วงหน้าฝนทางเดินและลานดินอาจแฉะและลื่น ควรใส่รองเท้าที่เดินง่าย และเนื่องจากยังเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่คนในพื้นที่เคารพ ควรแต่งกายสุภาพและสำรวมเวลาเข้าชม

พุทธสถานภูปอเป็นโบราณสถานเก่าแก่ของกาฬสินธุ์ที่ทำให้หลายคนเซอร์ไพรส์ เพราะเป็นพระพุทธไสยาสน์สลักนูนสูงลงบนเพิงผาหินทรายบนเขาภูปอ ไม่ใช่พระที่หล่อหรือปั้นขึ้นมาแล้วนำไปตั้ง นักวิชาการจัดให้อยู่ในกลุ่มพุทธศิลป์สมัยทวารวดีต่อเนื่องถึงสุโขทัย มีอยู่สององค์ องค์ล่างอยู่บริเวณเชิงเขาสูงจากพื้นราว 5 เมตร ส่วนอีกองค์อยู่สูงขึ้นไปบนเขาราว 80 เมตร ต้องเดินขึ้นบันไดและเนินไปอีกช่วงหนึ่งจึงจะถึง ตัวเขาภูปอเป็นเขาหินทรายยอดสูง 336 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง หรือราว 94 เมตรจากพื้นที่ราบด้านล่าง คนแถบนี้นับถือกันมานาน และมักมีงานสมโภชพระพุทธไสยาสน์ช่วงเดือนเมษายนของทุกปี ทำให้ที่นี่มีทั้งคุณค่าทางศิลปะและความผูกพันของชุมชนอยู่ในตัว

เสน่ห์ของภูปออยู่ที่ความเงียบและบรรยากาศดั้งเดิม ไม่ได้ถูกจัดแต่งให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงพาณิชย์ คนที่ไปมักเล่าตรงกันว่าได้ไหว้พระเก่าแก่แบบใกล้ชิด เห็นร่องรอยการสลักหินที่หาดูได้ยากในภาคอีสาน แล้วยังได้เดินขึ้นเขาเบา ๆ ไปเจอจุดที่มองเห็นทุ่งราบและทิวเขาเขียว ๆ รอบตัว เหมาะกับคนที่ชอบเที่ยวสายวัฒนธรรมและธรรมชาติแบบสงบ ไม่เน้นความคึกคัก การมาที่นี่จึงเป็นการเที่ยวแบบช้า ๆ ได้ทั้งบุญ ได้ทั้งความรู้เรื่องประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การเดินทางสะดวกที่สุดคือขับรถหรือเช่ารถจากตัวเมืองกาฬสินธุ์ขึ้นเหนือไปตามทางหลวง 2319 ราว 28 กิโลเมตร ไม่มีค่าเข้าชม ใครอยากทำบุญก็ทำได้ตามศรัทธา

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือการขึ้นไปไหว้พระองค์บนต้องเดินบันไดและเนินเขาพอสมควร คนที่เข่าไม่ดีหรือพาผู้สูงอายุไปควรเผื่อเวลาและพักเป็นช่วง ๆ ช่วงกลางวันหน้าร้อนแดดค่อนข้างแรงเพราะเป็นเขาหินโล่ง ควรเลี่ยงมาช่วงเช้าหรือบ่ายแก่ ๆ พกน้ำ หมวก และรองเท้าที่เดินเขาได้ไปด้วย สิ่งอำนวยความสะดวกยังมีจำกัด ร้านค้าและห้องน้ำไม่ได้มีตลอด จึงควรเตรียมของจำเป็นไปเอง และเนื่องจากไม่มีระบบขนส่งสาธารณะเข้าถึงโดยตรง การมีรถส่วนตัวหรือเช่ารถพร้อมคนขับจากในเมืองจะสะดวกกว่ามาก วางแผนรวมกับที่เที่ยวอื่นในเส้นทางเดียวกันได้ เพราะตัวจุดนี้ใช้เวลาไม่นานก็ครบ

ถ้ามาถึงตัวเมืองกาฬสินธุ์แล้วอยากเข้าใจว่าเมืองนี้เริ่มต้นจากตรงไหน การจับคู่วัดกลางกับอนุสาวรีย์พระยาชัยสุนทรไว้ในทริปเดียวเป็นวิธีที่ลงตัว วัดกลางเป็นวัดคู่เมืองที่ประดิษฐานพระพุทธรูปสำริดสีดำเก่าแก่ ซึ่งพระยาชัยสุนทรอัญเชิญมาเป็นพระพุทธรูปประจำเมืองตั้งแต่ครั้งตั้งเมือง ชาวกาฬสินธุ์นับถือว่าเป็นพระศักดิ์สิทธิ์ เวลาบ้านเมืองแล้งฝนไม่ตกต้องตามฤดูก็จะอัญเชิญออกแห่ขอฝนตามความเชื่อดั้งเดิม ส่วนอนุสาวรีย์พระยาชัยสุนทรตั้งอยู่ใจกลางเมืองบนถนนกาฬสินธุ์ หน้าที่ทำการไปรษณีย์ หล่อด้วยสัมฤทธิ์ขนาดเท่าคนจริง ยืนสง่าบนแท่น มือขวาถือกาน้ำ มือซ้ายถือดาบอาญาสิทธิ์ เป็นสัญลักษณ์ของเจ้าเมืองคนแรกที่คนท้องถิ่นเคารพ ทั้งสองจุดอยู่ในเขตเทศบาลเมืองใกล้กัน เดินหรือขับรถถึงกันในไม่กี่นาที เหมาะกับคนสายบุญที่อยากไหว้พระคู่เมืองไปพร้อมกับทำความรู้จักรากเหง้าของกาฬสินธุ์

เรื่องราวเบื้องหลังทำให้การมาที่นี่มีความหมายมากกว่าแค่แวะถ่ายรูป พระยาชัยสุนทรมีพระนามเดิมว่าท้าวโสมพะมิตร เดิมรับราชการอยู่ฝั่งเวียงจันทน์ ก่อนอพยพไพร่พลข้ามมาตั้งบ้านเรือนริมลำน้ำปาว เรียกกันว่าบ้านแก่งสำโรง แล้วนำเครื่องบรรณาการเข้าถวายสวามิภักดิ์ต่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จนได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกฐานะขึ้นเป็นเมืองและพระราชทานนามว่าเมืองกาฬสินธุ์ ซึ่งแปลว่าเมืองน้ำดำ พร้อมสถาปนาท้าวโสมพะมิตรเป็นพระยาชัยสุนทร เจ้าเมืองกาฬสินธุ์คนแรก อนุสาวรีย์แห่งนี้ชาวเมืองร่วมกันสร้างขึ้นเพื่อแสดงความกตัญญูต่อผู้ก่อตั้งเมือง หล่อขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2524 และทุกวันที่ 13 กันยายนของทุกปีจะมีพิธีบวงสรวงสักการะ ยืนอ่านป้ายประวัติตรงนี้ครั้งเดียวก็เห็นภาพว่ากาฬสินธุ์เดินทางมาจากไหน

การแต่งกายและมารยาทเป็นเรื่องที่ควรใส่ใจ เพราะวัดกลางเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และอนุสาวรีย์ก็เป็นที่เคารพของคนทั้งเมือง ควรแต่งกายสุภาพ งดเสื้อสายเดี่ยวหรือกางเกงขาสั้นเกินงาม ถอดรองเท้าเมื่อเข้าเขตพระอุโบสถ และสำรวมกิริยาเวลาถ่ายรูป ทั้งสองจุดเข้าชมฟรี เตรียมเงินสดเล็กน้อยไว้ซื้อดอกไม้ธูปเทียนและทำบุญตามศรัทธาก็พอ ช่วงเวลาที่แวะสบายที่สุดคือตอนเช้าหรือเย็นที่แดดไม่แรง เพราะอนุสาวรีย์อยู่กลางแจ้ง กลางวันแดดค่อนข้างจัด รอบอนุสาวรีย์เป็นย่านเมืองเก่าที่เดินเล่นต่อได้ มีร้านรวงและบรรยากาศเมืองเล็กให้ซึมซับ ใครขับรถผ่านกาฬสินธุ์แล้วมีเวลาครึ่งวัน แวะสองจุดนี้คู่กันคือการเปิดเมืองที่ได้ทั้งบุญและได้เข้าใจประวัติศาสตร์ท้องถิ่นไปพร้อมกัน

ถ้าจะให้เข้าใจกาฬสินธุ์แบบไม่รีบ วิธีที่ได้อารมณ์ที่สุดคือทิ้งแผนที่เที่ยวหวือหวาไว้ก่อน แล้วออกเดินเล่นในตัวเมืองกับตระเวนชิมของกินอีสานทีละร้าน กาฬสินธุ์เป็นเมืองเล็กในภาคอีสานที่ยังไม่พลุกพล่าน เดินจากย่านตลาดโรงสีซึ่งเป็นตลาดสดใจกลางเมือง ไปตามถนนสายหลักอย่างถนนกาฬสินธุ์และถนนภิรมย์ ก็จะเจอทั้งแผงผักพื้นบ้าน ร้านหมูปิ้งข้าวเหนียว ร้านส้มตำที่ตำกันสด ๆ หน้าร้าน และร้านคาเฟ่เปิดใหม่แทรกอยู่ในตึกแถวเก่า เสน่ห์ของที่นี่คือความเป็นเมืองอีสานที่ใช้ชีวิตจริง ไม่ได้จัดฉากไว้ต้อนรับนักท่องเที่ยว ราคาของกินยังเป็นราคาท้องถิ่น และคนขายส่วนใหญ่เป็นกันเอง ทักทายง่าย เดินไปเรื่อย ๆ ก็อิ่มทั้งท้องและได้เห็นจังหวะชีวิตของคนเมืองไปพร้อมกัน

ช่วงเวลาที่เดินสนุกที่สุดมีสองช่วง ตอนเช้าตลาดสดจะคึกคักที่สุด มีของสดจากสวน ปลาจากลำน้ำ และของปรุงสำเร็จอย่างแกงอ่อม ลาบ ก้อย ไส้กรอกอีสาน หมกหน่อไม้ ให้เลือกหิ้วกลับไปกินกับข้าวเหนียวได้เลย ส่วนช่วงเย็นถึงค่ำ ร้านส้มตำและร้านอาหารอีสานจะเริ่มเปิด เป็นจังหวะที่เหมาะกับการนั่งกินตำถาด ไก่ย่าง คอหมูย่างจิ้มแจ่ว แกล้มบรรยากาศเย็น ๆ ริมถนน หลังอิ่มค่อยเดินหาคาเฟ่กลางเมืองนั่งพัก กาฬสินธุ์มีคาเฟ่น่านั่งกระจายอยู่หลายจุด ทั้งแบบตกแต่งมินิมอลในตึกเก่าและแบบเปิดโล่งรับลม เมนูกาแฟและขนมราคาไม่แรง เหมาะนั่งจิบเย็น ๆ ก่อนไปต่อ ที่สำคัญคือทั้งหมดนี้เดินถึงกันได้ในระยะไม่ไกล ไม่ต้องขับรถไปไหนไกล

ก่อนออกเดินมีเรื่องควรรู้ตามตรงอยู่บ้าง ข้อแรกคือกาฬสินธุ์แดดแรงและร้อนจัดช่วงกลางวัน โดยเฉพาะหน้าร้อนราวมีนาคมถึงพฤษภาคม เดินตลาดหรือเดินเมืองตอนบ่ายจะเหนื่อยและเพลียง่าย ควรจัดเป็นช่วงเช้าก่อนสิบโมงหรือช่วงเย็นหลังสี่โมงจะสบายกว่ามาก และพกน้ำดื่มติดตัวไว้ ข้อสองคือตลาดสดตอนเช้าจะวายเร็ว ของสดและของปรุงสำเร็จที่อร่อยมักหมดก่อนเที่ยง ถ้าตั้งใจมาชิมของตลาดควรมาแต่เช้า ข้อสามคือเมืองเล็กแบบนี้รถสาธารณะในเมืองมีไม่มากและไม่ค่อยมีตารางแน่นอน การเดินเองสะดวกที่สุดสำหรับระยะใกล้ แต่ถ้าจะไปคาเฟ่หรือร้านที่อยู่นอกย่านกลางเมือง เตรียมเช่ามอเตอร์ไซค์หรือเรียกรถไว้ล่วงหน้าจะคล่องกว่า ข้อสุดท้ายคือของกินอีสานหลายอย่างรสจัดและเผ็ดจริง ลาบ ก้อย และเมนูดิบบางชนิดควรเลือกร้านที่สะอาดและคนแน่น เพื่อความมั่นใจเรื่องความสด และถ้าไม่กินเผ็ดควรบอกแม่ค้าให้ลดพริกตั้งแต่แรก