10 กิจกรรมน่าทำ
ใน มหาสารคาม

พระธาตุนาดูนเป็นสถูปสีขาวงาช้างองค์ใหญ่ในอำเภอนาดูน ทางตอนใต้ของจังหวัดมหาสารคาม รูปทรงจำลองศิลปะสมัยทวารวดี สูงราว 50 เมตร ตั้งเด่นอยู่กลางลานกว้างที่คนท้องถิ่นเรียกกันว่า พุทธมณฑลอีสาน ความสำคัญของที่นี่มาจากการที่ขุดพบพระบรมสารีริกธาตุบรรจุในผอบสามชั้น ทั้งทองคำ เงิน และสำริด จากเนินดินโบราณในพื้นที่จริงเมื่อ พ.ศ. 2522 จากนั้นจึงมีการสร้างองค์พระธาตุขึ้นครอบไว้เพื่อประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ทำให้กลายเป็นหมุดหมายการแสวงบุญอันดับหนึ่งของจังหวัดที่คนอีสานและนักท่องเที่ยวสายไหว้พระตั้งใจแวะมากราบขอพร

บรรยากาศโดยรอบเงียบสงบ ลานกว้างเดินสบาย เหมาะกับการพาผู้สูงอายุมาไหว้พระและถ่ายรูปกับองค์พระธาตุที่ตัดกับท้องฟ้า ด้านข้างมีศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์นครจัมปาศรีและพิพิธภัณฑ์ที่เล่าเรื่องเมืองโบราณสมัยทวารวดีในแถบนี้ ใครสนใจที่มาของโบราณวัตถุที่ขุดพบสามารถแวะต่อได้ในทริปเดียว การเดินทางจากตัวเมืองมหาสารคามใช้เวลาราวหนึ่งชั่วโมงโดยรถยนต์ เส้นทางเป็นถนนลาดยางตลอด ขับเองสะดวกที่สุดเพราะรถสาธารณะเข้าถึงไม่บ่อยนัก หากไม่มีรถส่วนตัวควรเช่ารถหรือจ้างเหมารถจากในเมืองไว้ล่วงหน้า

ช่วงเวลาที่คนนิยมมาคือเช้าถึงสาย เพราะแดดยังไม่แรงและแสงสวยสำหรับถ่ายรูปองค์พระธาตุ ส่วนงานใหญ่ประจำปีคืองานนมัสการพระธาตุนาดูนช่วงเดือนกุมภาพันธ์-มีนาคม ที่มีทั้งการทำบุญ ตักบาตร และกิจกรรมทางวัฒนธรรม ช่วงนี้คนจะแน่นกว่าปกติมาก การแต่งกายควรสุภาพ งดกางเกงขาสั้นและเสื้อสายเดี่ยวเพื่อความเหมาะสมกับการเข้าเขตศาสนสถาน เตรียมหมวกและร่มไว้เพราะลานเปิดโล่งแทบไม่มีร่มเงา และควรพกน้ำดื่มติดตัวเนื่องจากร้านค้ารอบบริเวณมีไม่มากนัก โดยเฉพาะช่วงนอกเทศกาลที่บางร้านอาจปิด

กู่สันตรัตน์เป็นโบราณสถานขอมขนาดเล็กที่ยังเหลือโครงสร้างค่อนข้างสมบูรณ์ ตั้งอยู่บ้านกู่ ตำบลกู่สันตรัตน์ อำเภอนาดูน ห่างจากตัวอำเภอราว 4 กิโลเมตร ตัวปราสาทก่อด้วยศิลาแลงหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยม มีกำแพงแก้วล้อมรอบและสระน้ำ (บาราย) อยู่ด้านหน้า สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ราวพุทธศตวรรษที่ 18 (คริสต์ศตวรรษที่ 12-13) ในศิลปะแบบบายน หน้าที่เดิมคือ "อโรคยาศาล" หรือสถานพยาบาลประจำชุมชนตามคติของกษัตริย์ขอมพระองค์นั้น ที่โปรดให้สร้างอโรคยาศาลกระจายตามหัวเมืองต่าง ๆ ทั่วราชอาณาจักร กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานตั้งแต่ปี พ.ศ. 2478

จุดที่ทำให้กู่สันตรัตน์ต่างจากปราสาทขอมหลังใหญ่ คือขนาดที่กะทัดรัดและบรรยากาศที่เงียบสงบ ไม่พลุกพล่านเหมือนปราสาทดัง ๆ ในอีสานใต้ เดินชมรอบได้สบายภายในเวลาไม่ถึงชั่วโมง ภายในเรือนธาตุเคยพบฐานสำหรับประดิษฐานรูปเคารพซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของอโรคยาศาล ส่วนงานสลักหินทรายบางชิ้นยังทำไม่เสร็จ จึงเห็นเนื้อหินเปล่าที่ยังไม่ได้แกะลวดลาย เป็นร่องรอยบอกเล่าขั้นตอนการก่อสร้างของช่างขอมได้ดี ที่สำคัญคือกู่สันตรัตน์อยู่ในเส้นทางเดียวกับพระธาตุนาดูนและศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์นครจัมปาศรี จึงวางแผนเที่ยวต่อเนื่องเป็นลูปเดียวได้ในครึ่งวัน เหมาะกับคนที่อยากเข้าใจภาพรวมของเมืองโบราณนครจัมปาศรีทั้งย่าน

การเข้าชมไม่มีค่าธรรมเนียม มีลานจอดรถและป้ายให้ข้อมูลประวัติที่หน้าโบราณสถาน เดินทางสะดวกที่สุดด้วยรถส่วนตัวหรือรถเช่า เพราะรถสาธารณะเข้าถึงยาก ช่วงเช้าหรือเย็นแดดไม่แรงจะเดินชมและถ่ายรูปได้สบายกว่าตอนกลางวัน เนื่องจากพื้นที่เป็นลานเปิดไม่ค่อยมีร่มเงา ควรเตรียมหมวก ร่ม และน้ำดื่มไปด้วย ตัวปราสาทเป็นของเก่าที่ควรช่วยกันรักษา จึงไม่ควรปีนป่ายหรือแตะต้องส่วนที่เปราะบาง สำหรับคนที่ไม่ได้อินประวัติศาสตร์มากอาจรู้สึกว่าจุดนี้เล็กและใช้เวลาไม่นาน แต่ถ้าจับคู่กับพระธาตุนาดูนและพิพิธภัณฑ์ในละแวกเดียวกัน ก็ได้ทริปสายวัฒนธรรมที่อิ่มเรื่องราวคุ้มค่าการเดินทาง

สะพานไม้แกดำเป็นสะพานไม้เก่าแก่ของชุมชนบ้านแกดำ อำเภอแกดำ จังหวัดมหาสารคาม ที่ชาวบ้านเล่าต่อกันมาว่ามีอายุกว่าร้อยปี ตัวสะพานทอดยาวราวสี่ร้อยห้าสิบเมตรพาดข้ามอ่างเก็บน้ำหนองแกดำ เชื่อมฝั่งหมู่บ้านกับพื้นที่ทำกินและวัดดาวดึงส์อีกฟากหนึ่งของหนองน้ำ เดิมทีเป็นเส้นทางสัญจรของคนในชุมชนที่ต้องข้ามน้ำไปทำนาและไปวัด ต่อมากลายเป็นจุดที่นักท่องเที่ยวสายถ่ายรูปแวะเวียนกันมาเพราะบรรยากาศเรียบง่ายแบบชนบทอีสาน มีทั้งผืนน้ำกว้าง ทุ่งบัวที่ผลิบานตามฤดู และแนวสะพานไม้ที่ทอดตัวเป็นเส้นยาวสวยตัดกับผิวน้ำ ทำให้เป็นภาพจำที่หลายคนนึกถึงเมื่อพูดถึงของดีเมืองมหาสารคาม และถูกจัดให้เป็นจุดเช็กอินที่ไม่ค่อยมีใครรู้จักในวงกว้างของภาคอีสาน

ช่วงเวลาที่สะพานไม้แกดำสวยที่สุดคือตอนเช้ามืดและตอนเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก เพราะแสงสีทองจะสาดลงบนผิวน้ำและสะท้อนเงาสะพานกับต้นบัวเป็นภาพนุ่มตา หลายคนตั้งใจมาถึงตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่างเพื่อรอเก็บภาพพระอาทิตย์ขึ้นเหนือหนองน้ำ ส่วนช่วงที่บัวบานสะพรั่งเต็มหนองมักอยู่ในฤดูฝนต่อต้นหนาว ทำให้ได้ภาพสะพานไม้กลางดงบัวที่หาดูได้ไม่บ่อย การเดินเล่นบนสะพานให้ความรู้สึกสงบ ได้ยินเสียงลมและเสียงนกน้ำ มองเห็นชาวบ้านพายเรือหาปลาและวิถีริมน้ำที่ยังเป็นธรรมชาติ รอบ ๆ มีร้านกาแฟและร้านของกินเล็ก ๆ ของชุมชนให้นั่งพักชมวิว จุดนี้เข้าชมได้โดยไม่เสียค่าธรรมเนียม เหมาะกับคนที่ขับรถเที่ยวผ่านมหาสารคามแล้วอยากแวะจุดที่เงียบสงบและได้ภาพสวยแบบไม่ต้องเบียดเสียดกับฝูงนักท่องเที่ยว

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อสำคัญที่สุดคือสะพานไม้แกดำเป็นสะพานไม้เก่าที่มีการซ่อมแซมเป็นระยะ บางช่วงเวลามีการปิดปรับปรุงหรือรื้อซ่อมไม้ที่ผุ ทำให้เดินได้ไม่ตลอดแนวหรือปิดชั่วคราว ควรสอบถามเพจท่องเที่ยวชุมชน เพจอำเภอแกดำ หรือคนในพื้นที่ให้แน่ใจว่าเปิดให้เดินตามปกติก่อนออกเดินทาง เพื่อไม่ให้เสียเที่ยว ข้อสองคือพื้นสะพานเป็นไม้และไม่มีราวจับตลอดแนว บางแผ่นอาจลื่นหรือชำรุด ควรเดินระวัง สวมรองเท้าที่เกาะพื้นดี และดูแลเด็กเล็กกับผู้สูงอายุใกล้ชิด ข้อสามคือบริเวณนี้เป็นที่โล่งกลางแดด ช่วงกลางวันร้อนจัดและแทบไม่มีร่มเงา จึงควรเลี่ยงมาช่วงเที่ยงและเลือกช่วงเช้าหรือเย็นแทน พร้อมเตรียมหมวก แว่นกันแดด น้ำดื่ม และยากันยุงไปด้วย ข้อสุดท้ายคือทำเลอยู่นอกตัวเมืองราวยี่สิบห้ากิโลเมตรและรถสาธารณะเข้าถึงไม่สะดวก การขับรถส่วนตัวหรือเช่ารถจากตัวเมืองมหาสารคามจะคล่องตัวกว่ามาก

วนอุทยานโกสัมพีเป็นสวนป่าริมแม่น้ำชีในอำเภอโกสุมพิสัย พื้นที่ราว 125 ไร่ ประกาศเป็นวนอุทยานตั้งแต่ปี 2519 จุดที่ทำให้คนแวะกันเยอะคือฝูงลิงแสม (ลิงหางยาว) จำนวนหลายร้อยตัวที่อาศัยอยู่ในป่าแห่งนี้ และในฝูงยังมีลิงแสมสีทองซึ่งเป็นสีขนแบบหายากปนอยู่ด้วย ทำให้ที่นี่เป็นแหล่งดูลิงที่คนอีสานและนักท่องเที่ยวต่างถิ่นแวะเวียนมาชม ภายในพื้นที่ยังมีสะพานแขวนข้ามลำน้ำและเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติสั้น ๆ ร่มรื่นด้วยไม้ใหญ่ เดินเล่นถ่ายรูปได้สบาย เหมาะกับการแวะครึ่งวันระหว่างเที่ยวเมืองมหาสารคาม บรรยากาศเป็นป่าริมน้ำที่ยังคงความเป็นธรรมชาติ ไม่ได้จัดเป็นสวนสัตว์ ลิงจึงเดินไปมาอย่างอิสระในถิ่นของมันเอง

การเข้าชมไม่เสียค่าธรรมเนียม เดินทางจากตัวเมืองมหาสารคามตามทางหลวงหมายเลข 208 ราว 28 กิโลเมตรถึงสี่แยกโกสุมพิสัย แล้วเลี้ยวเข้าไปตามป้ายอีกประมาณ 450 เมตร มีลานจอดรถในพื้นที่ คนที่มาส่วนใหญ่ตั้งใจมาดูลิงและเดินเล่นริมน้ำ บางช่วงจะเห็นชาวบ้านและแม่ค้าหน้าอุทยานนำอาหารมาให้ลิง แต่สำหรับผู้มาเยือนแนะนำให้ชมอยู่ห่าง ๆ มากกว่าจะยื่นอาหารให้เอง เพราะลิงป่าที่คุ้นกับการรับอาหารจากคนมักเข้ามาใกล้ ฉวยของ และบางตัวก้าวร้าวเมื่อเห็นถุงอาหารหรือถุงพลาสติกในมือ การเที่ยวแบบสังเกตการณ์จึงปลอดภัยกว่าและช่วยไม่ให้ลิงติดนิสัยพึ่งอาหารคนจนเกินไป

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือลิงที่นี่เป็นลิงป่าจริง ไม่ใช่ลิงเชื่องในกรง จึงมีโอกาสถูกกัด ข่วน หรือถูกฉวยของหากเข้าใกล้เกินไปหรือถือถุงอาหารให้เห็น ควรเก็บอาหาร ขวดน้ำ แว่นตา และมือถือให้มิดชิด ไม่หยอกล้อหรือจ้องตาลิงตัวใหญ่ ข้อสองคือเรื่องสุขอนามัย การสัมผัสหรือถูกลิงกัดข่วนมีความเสี่ยงเรื่องเชื้อโรค หากถูกกัดควรล้างแผลและไปพบแพทย์ ไม่ควรปล่อยผ่าน ข้อสามคือควรดูแลเด็กเล็กอย่างใกล้ชิด เพราะเด็กมักตื่นเต้นอยากเข้าไปป้อนหรือจับลิง ซึ่งเสี่ยงกว่าผู้ใหญ่ ข้อสี่คือช่วงที่คนน้อยและอากาศไม่ร้อนจัดคือช่วงเช้า ลิงจะออกมาหากินให้เห็นง่าย ส่วนหน้าฝนทางเดินอาจลื่นและยุงเยอะ ควรใส่รองเท้าที่เกาะพื้นดีและเตรียมยากันยุงไปด้วย

บ้านหม้อ ต.เขวา เป็นหมู่บ้านที่คนทั้งหมู่บ้านยึดอาชีพปั้นหม้อดินเผาสืบต่อกันมายาวนานกว่า 200 ปี และเป็นหมู่บ้านปั้นหม้อดินเผาแบบดั้งเดิมแห่งเดียวที่ยังหลงเหลืออยู่ในจังหวัดมหาสารคาม เสน่ห์ของที่นี่คือได้เห็นวิถีการทำงานจริงของช่างปั้น ตั้งแต่นวดดินเหนียวสีแดงในท้องถิ่น ขึ้นรูปด้วยมือและแป้นหมุน ตกแต่งลาย ตากแดด ไปจนถึงเผาในเตากลางแจ้ง หม้อที่ปั้นกันมีหลายแบบตามการใช้งานจริงในครัวอีสาน ทั้งตุ่มและหม้อใส่น้ำ หม้อดินหุงข้าว หม้อแจ่วฮ้อนและหม้อสุกี้ที่ร้านอาหารนำไปใช้ เดินดูรอบหมู่บ้านจะเห็นหม้อดินตากเรียงรายอยู่หน้าบ้านแทบทุกหลัง เป็นภาพวิถีชุมชนที่หาดูได้ยากขึ้นเรื่อย ๆ

จุดที่ทำให้ที่นี่น่าแวะไม่ใช่แค่การเดินดู แต่คือการได้ลองลงมือปั้นเอง หลายบ้านและกลุ่มพัฒนาเครื่องปั้นดินเผาของชุมชนยินดีให้นักท่องเที่ยวลองนั่งแป้นหมุนปั้นดินด้วยตัวเอง มีช่างคอยสอนจับดินและขึ้นรูปเบื้องต้น เด็ก ๆ มักชอบเพราะได้เล่นดินแบบไม่ต้องกลัวเลอะ ส่วนคนที่อยากได้ของติดมือกลับบ้านก็เลือกซื้อได้ตรงจากช่าง ราคาเริ่มต้นหลักสิบไปจนถึงหลักร้อยต่อชิ้นแล้วแต่ขนาดและความยาก ซึ่งถูกกว่าซื้อผ่านคนกลางและได้อุดหนุนชุมชนโดยตรง งานที่นี่เน้นเนื้อดินเผาแดงเรียบ ๆ ตามแบบดั้งเดิม ไม่ได้เคลือบเงาแบบเซรามิกโรงงาน จึงมีกลิ่นอายงานคราฟต์พื้นถิ่นที่เอาไปตกแต่งบ้านหรือปลูกต้นไม้ได้สวยไปอีกแบบ

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือที่นี่เป็นหมู่บ้านทำมาหากินจริง ไม่ใช่แหล่งท่องเที่ยวที่จัดโซนไว้พร้อมรับนักท่องเที่ยว จึงไม่มีค่าเข้า ไม่มีศูนย์บริการหรือคาเฟ่ และป้ายบอกทางอาจไม่ชัดนัก บางบ้านอาจกำลังยุ่งกับงานปั้นหรือเผาหม้อ ควรทักทายขออนุญาตก่อนถ่ายรูปหรือขอลองปั้น และให้เกียรติพื้นที่ทำงานของเขา ช่วงเวลาที่เห็นกิจกรรมคึกคักที่สุดคือตอนเช้าถึงสาย ส่วนหน้าฝนงานปั้นและตากอาจสะดุดเพราะต้องพึ่งแดด หม้อดินเผาเป็นของแตกง่ายและค่อนข้างหนัก ถ้าซื้อชิ้นใหญ่ควรเตรียมกันกระแทกและวางในรถให้ดี เดินทางสะดวกที่สุดคือขับรถหรือเช่ารถ เพราะรถสาธารณะเข้าถึงตำบลเขวายังไม่สะดวกนัก

เขตห้ามล่าสัตว์ป่าดูนลำพันอยู่ที่อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคาม เป็นป่าพรุน้ำจืดผืนเล็กกลางที่ราบอีสานที่มีตาน้ำผุดขึ้นมาหล่อเลี้ยงพื้นที่ตลอดปี (คำว่า "ดูน" หมายถึงตาน้ำแบบนี้เอง) ประกาศเป็นเขตห้ามล่าสัตว์ป่าตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่าเมื่อปี 2542 ครอบคลุมพื้นที่ราว 343 ไร่ จุดที่ทำให้ป่าผืนนี้พิเศษคือเป็นถิ่นอาศัยแห่งเดียวในโลกของปูทูลกระหม่อม (ชื่อวิทยาศาสตร์ Thaipotamon chulabhorn) ปูน้ำจืดที่มีกระดองสีม่วงคล้ายเปลือกมังคุด ขอบเบ้าตาและขาเดินทั้งสี่คู่เป็นสีส้มเหลือง ปลายขาแต้มสีขาว คนท้องถิ่นเรียกอีกชื่อว่าปูแป้ง ป่าดูนลำพันจึงเป็นทั้งพื้นที่อนุรักษ์และแหล่งเรียนรู้ระบบนิเวศที่ผูกพันกับชุมชนนาเชือกมายาวนาน

การเที่ยวที่นี่คือการเดินเส้นทางศึกษาธรรมชาติที่ปูพื้นคอนกรีตยาวราว 2 กิโลเมตร ทอดผ่านป่าดิบชื้นและป่าเบญจพรรณที่ความชื้นสูง มีพรรณไม้กว่า 246 ชนิดและสมุนไพรพื้นบ้านให้ศึกษาไปตลอดทาง ทางเดินราบและมีป้ายความรู้เป็นระยะ เหมาะกับครอบครัวและคนที่ไม่อยากลุยหนัก ปูทูลกระหม่อมจะขุดรูอยู่ตามพื้นดินชื้นใต้ร่มไม้ ออกหากินตอนกลางคืนในรัศมีราวหนึ่งเมตรรอบปากรู กินทั้งเศษใบไม้ ไส้เดือน และแมลงเล็ก ๆ ช่วงที่เห็นตัวได้ง่ายและสีสวยสดที่สุดคือฤดูฝนราวเดือนมิถุนายนถึงกันยายน ซึ่งเป็นช่วงผสมพันธุ์ ปูจะออกมาให้เห็นบ่อยตามปากรูและตามพื้นชื้น ส่วนหน้าแล้งปูมักหลบอยู่ในรูลึกและพบเห็นได้ยากกว่ามาก การไปช่วงหลังฝนตกใหม่ ๆ จึงมีโอกาสเจอปูมากที่สุด

เนื่องจากเป็นเขตห้ามล่าสัตว์ป่า การชมจึงยึดหลักดูปูในถิ่นอาศัยตามธรรมชาติ ห้ามจับ ห้ามเก็บ และห้ามนำออกจากพื้นที่โดยเด็ดขาด เพราะปูชนิดนี้พบที่นี่ที่เดียวและมีจำนวนจำกัด การเดินควรอยู่บนเส้นทางที่จัดไว้ ไม่ลงไปเหยียบพื้นป่าหรือกวนปากรู เพื่อไม่ให้รบกวนการวางไข่และการหากิน ควรเดินเบา ๆ พูดเบา ๆ และสังเกตด้วยสายตามากกว่าจะไล่จับเข้าไปใกล้ ผู้ที่อยากถ่ายรูปควรใช้เลนส์ซูมแทนการเข้าประชิด สภาพพื้นที่เป็นป่าชื้นจึงมียุงและอาจมีทากในหน้าฝน ควรใส่เสื้อแขนยาว กางเกงขายาว รองเท้าหุ้มที่เกาะพื้นดี ทายากันยุง และพกน้ำดื่มติดตัว การมาช่วงเช้าหรือเย็นอากาศจะไม่ร้อนจัดและมีโอกาสเห็นปูออกมาเดินมากกว่าช่วงกลางวันที่แดดแรง

แก่งเลิงจานเป็นอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ริมตัวเมืองมหาสารคามด้านตะวันตก อยู่ในเขตตำบลแก่งเลิงจาน อำเภอเมือง ใกล้ฝั่งมหาวิทยาลัยมหาสารคาม เดิมเป็นแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภคของเมือง แล้วค่อย ๆ พัฒนาริมสันอ่างให้กลายเป็นสวนสาธารณะและสวนสุขภาพที่คนในเมืองใช้กันจริงในชีวิตประจำวัน รอบแก่งมีถนนเลียบน้ำให้เดิน วิ่ง และปั่นจักรยาน มีต้นไม้ใหญ่ให้ร่มเงา ศาลาพักริมน้ำ ลานกว้างสำหรับนั่งปิกนิก และในบริเวณเดียวกันยังมีสถานีประมงกับส่วนเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืดที่เปิดให้แวะดูได้ ช่วงเย็นจึงเห็นทั้งคนมาออกกำลังกาย ครอบครัวพาเด็กมาวิ่งเล่น และคนที่แค่อยากมานั่งรับลมริมน้ำหลังเลิกงาน

จุดที่ทำให้คนท้องถิ่นชอบมากที่สุดคือช่วงพระอาทิตย์ตก เพราะผืนน้ำกว้างเปิดโล่งไปทางทิศตะวันตก แสงเย็นจะทอดยาวสะท้อนผิวน้ำเป็นสีส้มอมทอง เหมาะกับการนั่งเล่นถ่ายรูปแบบสบาย ๆ ไม่ต้องแต่งเยอะ หลายรีวิวพูดตรงกันว่าบรรยากาศดีเป็นพิเศษในหน้าหนาว เพราะอากาศเย็นสบายและบางปีมีการจัดแปลงดอกไม้ริมสันอ่างเพิ่มสีสัน การเข้าไม่มีค่าธรรมเนียม เดินเข้าได้อิสระ ค่าใช้จ่ายมีเฉพาะอาหารเครื่องดื่มจากร้านริมทางหรือค่าเช่าจักรยานถ้าจะปั่นรอบ ทำให้เป็นกิจกรรมเย็น ๆ ที่ประหยัดและเข้าถึงง่ายสำหรับคนที่มาเที่ยวมหาสารคามแบบไม่รีบ

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ตามที่คนไปจริงเล่า คือแก่งเลิงจานเป็นที่พักผ่อนของคนเมืองมากกว่าจะเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีสิ่งอำนวยความสะดวกครบมือ บางมุมของสวนและทางเดินดูแลได้ทั่วถึงกว่ามุมอื่น ช่วงหน้าแล้งระดับน้ำอาจลดลงจนเห็นตลิ่งกว้าง วิวจะต่างจากตอนน้ำเต็ม และแดดตอนบ่ายค่อนข้างแรงเพราะพื้นที่เปิดโล่ง เวลาเหมาะที่สุดจึงเป็นช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก ส่วนกลางวันแดดจัดควรเลี่ยงหรือหาที่ร่ม ใครมาช่วงหัวค่ำควรดูเรื่องแสงสว่างของทางเดินและพาเพื่อนมาด้วยจะอุ่นใจกว่า โดยรวมเป็นจุดแวะพักเบา ๆ ที่เข้ากับสไตล์เที่ยวเมืองรองแบบมหาสารคาม ไม่ใช่ไฮไลต์อลังการ แต่ให้บรรยากาศริมน้ำและพระอาทิตย์ตกที่จำได้

พระพุทธมิ่งเมือง หรือที่ชาวบ้านเรียกกันติดปากว่า “หลวงพ่อพระยืน” เป็นพระพุทธรูปยืนหินทรายแดงที่ประดิษฐานอยู่ที่วัดสุวรรณาวาส บ้านโคกพระ ต.โคกพระ อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ห่างจากตัวเมืองมหาสารคามไปทางทิศเหนือราวสิบสี่กิโลเมตร ตามเส้นทางที่มุ่งไปมหาวิทยาลัยมหาสารคาม องค์พระสลักจากหินทรายแดงทั้งองค์ ยืนสูงราวแปดศอก พุทธลักษณะเป็นศิลปะทวารวดีผสมกับฝีมือช่างพื้นเมือง ยกพระหัตถ์ขึ้นในปางประทานอภัย ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของพระพุทธรูปยืนสมัยเก่าแถบอีสาน กันทรวิชัยเองเป็นเมืองโบราณที่มีอายุนับพันปี พระพุทธรูปองค์นี้จึงถือเป็นพระคู่บ้านคู่เมืองที่ชาวกันทรวิชัยและชาวมหาสารคามเคารพนับถือสืบต่อกันมายาวนาน

สิ่งที่ทำให้พระพุทธมิ่งเมืองมีเรื่องเล่าน่าฟังคือตำนานพระยืนแฝดของเมืองกันทรวิชัย เล่าสืบกันมาว่าครั้งหนึ่งบ้านเมืองแล้งหนัก ชาวเมืองจึงช่วยกันสร้างพระพุทธรูปยืนขึ้นสององค์เพื่อขอฝน โดยฝ่ายชายสร้างองค์หนึ่งและฝ่ายหญิงสร้างอีกองค์ให้เสร็จพร้อมกัน องค์ที่ประดิษฐานที่วัดสุวรรณาวาสคือพระพุทธมิ่งเมือง ส่วนองค์แฝดคือพระพุทธรูปยืนมงคลที่อยู่อีกวัดในอำเภอเดียวกัน เมื่อสร้างเสร็จและจัดงานฉลอง ฝนก็ตกต้องตามฤดูกาลตามความเชื่อ ปัจจุบันทั้งสององค์ยังเป็นที่พึ่งทางใจ ผู้คนแวะมากราบไหว้ขอพรเรื่องฝนฟ้า การงาน และความเป็นสิริมงคลอยู่เสมอ ในช่วงเทศกาลจะมีงานนมัสการและปิดทองที่ชาวบ้านร่วมกันจัดขึ้นเป็นประจำทุกปี

สำหรับคนเดินทาง จุดนี้เหมาะเป็นแวะสั้น ๆ ระหว่างทางมากกว่าจะเป็นจุดหมายเต็มวัน ใช้เวลากราบไหว้ ถ่ายรูป และเดินชมรอบวิหารราวยี่สิบถึงสี่สิบนาทีก็เพียงพอ เข้าชมและสักการะได้ฟรี มีเพียงตู้บริจาคทำบุญตามศรัทธา เสน่ห์ของที่นี่อยู่ที่ความสงบและความเก่าแก่ของตัวองค์พระที่หาดูได้ยาก ไม่ใช่สถานที่ที่ตกแต่งจัดเต็มเพื่อการท่องเที่ยว ผู้ที่มาส่วนใหญ่จึงเป็นคนท้องถิ่นและสายไหว้พระเก็บบุญ เพราะอยู่ในเส้นทางเดียวกับมหาวิทยาลัยมหาสารคาม จึงจับคู่กับพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยมหาสารคามที่อยู่ไม่ไกลได้ลงตัว ทำให้ได้ทั้งบุญและได้ความรู้เรื่องประวัติศาสตร์อีสานในทริปเดียว ก่อนไปควรเผื่อใจเรื่องเวลาเปิดวิหารที่อาจไม่ตายตัว บางช่วงต้องแจ้งเจ้าหน้าที่หรือพระในวัดให้เปิดให้ และการเดินทางสะดวกที่สุดคือมีรถส่วนตัวหรือเช่ารถ เพราะรถสาธารณะเข้าถึงจุดนี้มีไม่มาก

พิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ตั้งอยู่ในรั้ว มมส เขตพื้นที่ขามเรียง อ.กันทรวิชัย ก่อตั้งเมื่อปี 2542 ตั้งใจให้เป็นทั้งที่เล่าเรื่องความเป็นมาของมหาวิทยาลัยและเป็นแหล่งเรียนรู้วัฒนธรรมท้องถิ่นอีสานไปพร้อมกัน เนื้อหาจัดแสดงหมุนรอบพัฒนาการของ มมส ตั้งแต่ยุคเริ่มต้นจนเติบโตมาเป็นมหาวิทยาลัยใหญ่ของภาคอีสาน สลับกับเรื่องวิถีชีวิต ภูมิปัญญา ประเพณี และของใช้พื้นถิ่นของคนอีสานที่สะสมและศึกษาไว้ สำหรับคนที่มองมหาสารคามในฐานะเมืองการศึกษาหรือที่เรียกกันว่าเมือง 'ตักสิลา' ที่นี่ช่วยให้เห็นภาพว่าเมืองแห่งการเรียนรู้แห่งนี้เก็บและส่งต่อเรื่องราวท้องถิ่นอย่างไร

รูปแบบการชมเป็นพิพิธภัณฑ์ในอาคารขนาดกำลังดี เดินดูจบได้ในราวหนึ่งชั่วโมงถึงชั่วโมงครึ่ง เหมาะกับคนที่ชอบพิพิธภัณฑ์เงียบ ๆ ได้อ่านป้ายและดูวัตถุจัดแสดงแบบไม่เร่งรีบ เดินทางเข้ามาเองสะดวกเพราะอยู่ในมหาวิทยาลัยและมีที่จอดรถ จุดที่ควรวางแผนล่วงหน้าคือเวลาทำการ พิพิธภัณฑ์เปิดเฉพาะวันจันทร์ถึงวันศุกร์ ช่วงเวลาราชการประมาณ 08.30-16.30 น. และปิดวันเสาร์-อาทิตย์กับวันหยุดนักขัตฤกษ์ ใครวางแผนเที่ยวมหาสารคามช่วงสุดสัปดาห์จึงต้องจัดคิวมาที่นี่ในวันธรรมดา หากมาเป็นหมู่คณะหรืออยากได้เจ้าหน้าที่นำชม ควรทำหนังสือหรือโทรติดต่อนัดล่วงหน้าราวหนึ่งสัปดาห์ทำการเพื่อความเรียบร้อย

ข้อดีที่ตรงไปตรงมาคือเข้าชมฟรีและได้ความรู้ท้องถิ่นแบบที่หาอ่านที่อื่นได้ยาก แต่ก็ควรเผื่อใจว่าเป็นพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยที่เน้นเนื้อหาและงานวิชาการ ไม่ใช่แหล่งเที่ยวแบบมีสิ่งดึงดูดหวือหวาหรือมุมถ่ายรูปเยอะ ๆ คนที่มาคาดหวังพิพิธภัณฑ์อินเทอร์แอ็กทีฟทันสมัยอาจรู้สึกว่าการจัดแสดงเรียบไปบ้าง เสน่ห์จริง ๆ อยู่ที่การได้เข้าใจรากเมืองและมหาวิทยาลัย จึงเหมาะกับสายประวัติศาสตร์-วัฒนธรรม ครอบครัวที่อยากพาเด็กมาเรียนรู้ และคนที่แวะเที่ยว มมส อยู่แล้ว ช่วงที่ทางพิพิธภัณฑ์จัดกิจกรรมพิเศษอย่างงานเปิดพิพิธภัณฑ์ยามค่ำ (Night at the Museum) จะมีการแสดง ตลาด และกิจกรรมวัฒนธรรมเพิ่มเข้ามา ทำให้บรรยากาศมีชีวิตชีวากว่าวันปกติ ใครสนใจลองเช็กเพจของมหาวิทยาลัยก่อนไปได้

ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์นครจัมปาศรีเป็นแหล่งเรียนรู้ที่อยู่ในบริเวณเดียวกับองค์พระบรมธาตุนาดูน หรือที่เรียกกันว่าพุทธมณฑลอีสาน ในอำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม จุดประสงค์ของที่นี่คือเล่าเรื่องเมืองโบราณจัมปาศรี เมืองสมัยทวารวดีที่มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13 ถึง 16 ซึ่งเคยตั้งอยู่บนพื้นที่แถบนี้ ภายในอาคารจัดแสดงแบ่งเนื้อหาออกเป็นหลายส่วน ทั้งเรื่องพุทธศาสนาที่เผยแผ่เข้ามาในภาคอีสาน การขุดค้นพบพระบรมสารีริกธาตุขนาดเท่าเม็ดข้าวสารบรรจุในสถูปสัมฤทธิ์ที่กลายเป็นที่มาของการสร้างพระธาตุนาดูน รวมถึงการค้นพบพระพิมพ์ดินเผาสมัยทวารวดีจำนวนมากที่เรียกกันว่ากรุนาดูน คนที่สนใจโบราณคดีจะได้เห็นภาพรวมว่าดินแดนอีสานเคยเป็นชุมชนเก่าแก่มาก่อนอย่างไร

ที่นี่เหมาะกับคนที่มาไหว้พระธาตุนาดูนอยู่แล้วและอยากเข้าใจภูมิหลังของสถานที่ให้ลึกขึ้น แทนที่จะเดินผ่านองค์พระธาตุเฉย ๆ การเข้าชมนิทรรศการช่วยให้เห็นภาพว่าพระบรมสารีริกธาตุถูกค้นพบอย่างไร และเชื่อมโยงกับผังเมืองโบราณ คูน้ำ คันดิน และกลุ่มโบราณสถานรอบนาดูนอย่างกู่ต่าง ๆ ที่กระจายอยู่ในละแวกเดียวกัน การจัดแสดงมีทั้งวัตถุจำลอง แผนผัง และสื่อวีดิทัศน์สรุปเหตุการณ์การขุดค้น ทำให้เดินชมได้เพลินในเวลาไม่นาน จุดที่ถูกใจหลายคนคือเข้าชมได้โดยไม่เสียค่าเข้า เป็นการเติมความรู้ให้ทริปไหว้พระโดยไม่เพิ่มค่าใช้จ่าย เหมาะจะจัดเป็นจุดแวะปิดท้ายของวันหลังเดินรอบพุทธมณฑลอีสาน

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือที่นี่อยู่ห่างจากตัวเมืองมหาสารคามพอสมควร ต้องขับรถลงใต้ไปทางอำเภอนาดูนราวหนึ่งชั่วโมง การเดินทางด้วยรถส่วนตัวสะดวกที่สุดเพราะรถสาธารณะเข้าถึงยาก ข้อสองคือเวลาเปิดทำการค่อนข้างจำกัดและอาจปิดบางวัน ควรเผื่อเวลาและโทรสอบถามก่อนไปโดยเฉพาะช่วงวันหยุดยาว เพราะบางครั้งเจ้าหน้าที่ไม่ประจำตลอด ข้อสามคือขนาดนิทรรศการไม่ได้ใหญ่มากและป้ายบรรยายส่วนใหญ่เป็นภาษาไทย คนที่คาดหวังพิพิธภัณฑ์ขนาดใหญ่แบบในเมืองหลวงอาจรู้สึกว่าเนื้อหากระชับ แต่ถ้ามองเป็นส่วนเสริมความเข้าใจให้พระธาตุนาดูนก็ถือว่าคุ้มค่าเวลา ควรมาช่วงเช้าถึงบ่ายที่แดดยังไม่แรงมาก และรวมแผนกับการไหว้พระธาตุกับแวะกู่โบราณใกล้เคียงในทริปเดียวจะได้ครบรสทั้งบุญและความรู้