10 กิจกรรมน่าทำ
ใน ปัตตานี

มัสยิดกลางจังหวัดปัตตานีเป็นแลนด์มาร์กอันดับหนึ่งของจังหวัด สร้างเสร็จเมื่อปี 2506 (ค.ศ. 1963) ตัวอาคารเป็นสีขาวสง่างามพร้อมโดมใหญ่สีเขียวและหอคอยคู่สองข้าง จุดที่คนมาถ่ายรูปกันมากที่สุดคือสระน้ำยาวด้านหน้าที่สะท้อนเงาโดมและตัวอาคารลงบนผิวน้ำ ทำให้หลายคนเรียกที่นี่ว่า 'ทัชมาฮาลเมืองไทย' ตำแหน่งอยู่ใจกลางเมืองปัตตานี เดินทางง่าย จอดรถสะดวก และอยู่ไม่ไกลจากย่านเมืองเก่ากับตลาดในตัวเมือง จึงเหมาะแวะเป็นจุดแรกก่อนไปที่อื่นต่อ นอกจากเป็นสถานที่ท่องเที่ยวแล้วยังเป็นศาสนสถานที่ใช้ประกอบศาสนกิจของชาวมุสลิมในพื้นที่จริง จึงมีทั้งบรรยากาศสงบและความศักดิ์สิทธิ์อยู่ในตัว

เวลาที่เปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าชมด้านในจะอยู่ราว 09:00-15:30 น. และปิดในวันศุกร์ซึ่งเป็นวันละหมาดใหญ่ ช่วงเวลาถ่ายรูปที่สวยที่สุดคือตอนเช้าที่แดดยังไม่แรงและผิวน้ำในสระนิ่ง เห็นเงาสะท้อนชัด หรือช่วงเย็นใกล้พระอาทิตย์ตกที่ท้องฟ้าเปลี่ยนสี การเข้าชมไม่มีค่าเข้า แต่ควรแต่งกายสุภาพ ผู้หญิงคลุมผมด้วยผ้าคลุมศีรษะ สวมเสื้อแขนยาวและกระโปรงหรือกางเกงขายาวที่ไม่รัดรูป และถอดรองเท้าก่อนเข้าตัวอาคาร หากไม่ได้เตรียมผ้าคลุมไปเอง บางช่วงมีผ้าคลุมให้ยืมบริเวณทางเข้า แนะนำให้เผื่อใจสอบถามเจ้าหน้าที่หรือคนในพื้นที่ก่อนเข้าไปถ่ายภาพในบริเวณที่ใช้ละหมาด เพื่อความเหมาะสม

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือที่นี่เป็นศาสนสถานที่ยังใช้งานจริง ไม่ใช่พิพิธภัณฑ์ ควรสำรวมกิริยา งดส่งเสียงดัง และหลีกเลี่ยงการถ่ายรูปคนที่กำลังละหมาดแบบประชิด ช่วงเวลาละหมาดในแต่ละวันบริเวณด้านในอาจไม่เปิดให้คนนอกเข้า จึงควรวางแผนเวลาเผื่อไว้ อากาศแถวนี้ร้อนและแดดจัดเกือบทั้งวัน การมาเช้าหรือเย็นจะสบายตัวกว่ามาก และได้แสงถ่ายรูปที่นุ่มกว่าแดดเที่ยง เรื่องการเดินทางลงพื้นที่สามจังหวัดชายแดนใต้ ควรติดตามสถานการณ์และประกาศของทางราชการก่อนออกเดินทาง เตรียมบัตรประชาชนติดตัว และเผื่อเวลาที่ด่านตรวจระหว่างทาง สำหรับคนที่ไม่คุ้นพื้นที่ การไปกับคนท้องถิ่นหรือทัวร์นำเที่ยวจะช่วยให้เที่ยวได้สบายใจและเข้าใจบริบทของสถานที่มากขึ้น

มัสยิดกรือเซะเป็นมัสยิดอิฐเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของภาคใต้ ตั้งอยู่นอกตัวเมืองปัตตานีริมถนนสายปัตตานี-นราธิวาส เชื่อกันว่าเริ่มสร้างราวพุทธศตวรรษที่ 22 (คริสต์ศตวรรษที่ 16) ในยุคที่ปัตตานีเป็นเมืองท่าค้าขายรุ่งเรืองภายใต้ราชวงศ์ปัตตานีดารุสสลาม สมัยสุลต่านมูซัฟฟาร์ชาห์ ตัวอาคารก่อด้วยอิฐถือปูน ผสมผสานสถาปัตยกรรมแบบตะวันออกกลางและยุโรปเข้ากับงานช่างท้องถิ่น จุดที่ทำให้คนจำได้คือซุ้มประตูและช่องหน้าต่างทรงโค้งแหลม กับโดมที่สร้างค้างไว้ไม่เสร็จ เล่าต่อกันมาในตำนานเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวว่าถูกสาปให้สร้างไม่สำเร็จ เรื่องเล่าชุดนี้ทำให้มัสยิดกรือเซะกับศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวที่อยู่ใกล้กันกลายเป็นสองสถานที่ที่คนมักเที่ยวต่อเนื่องกันในทริปเดียว กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานตั้งแต่ปี 2478 จึงเป็นหมุดหมายทางประวัติศาสตร์ที่คนสนใจเรื่องราวปัตตานีไม่ค่อยพลาด

การมาที่นี่เหมาะกับคนที่อยากเข้าใจรากเหง้าของปัตตานีมากกว่ามาหาความบันเทิง ตัวมัสยิดเปิดให้เข้าชมฟรี ไม่มีค่าบัตร มีป้ายเล่าประวัติทั้งภาษาไทยและอังกฤษให้อ่านประกอบ เดินชมรอบตัวอาคารและถ่ายรูปได้สบาย ๆ ราว 45 นาทีถึงชั่วโมงเศษ บริเวณโดยรอบเป็นลานโล่งมีต้นไม้ให้ร่มเงาบ้าง ช่วงเช้าหรือเย็นแดดไม่แรงจะเดินสบายและได้แสงสวยกว่าตอนเที่ยง เพราะเป็นศาสนสถานที่ยังใช้ประกอบศาสนกิจ ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ ปิดไหล่ปิดเข่า ผู้หญิงควรมีผ้าคลุมผมติดตัวไว้เผื่อเข้าไปด้านใน สำรวมกิริยาวาจา และหลีกเลี่ยงการเยี่ยมชมช่วงเวลาละหมาดเพื่อไม่รบกวนผู้มาปฏิบัติศาสนกิจ หากมีผู้ดูแลอยู่ในบริเวณ เขามักยินดีเล่าเกร็ดประวัติให้ฟังเพิ่มเติม

ก่อนไปมีเรื่องที่ควรทำใจไว้ตรง ๆ มัสยิดกรือเซะไม่ใช่สถานที่ตกแต่งสวยงามหรูหรา แต่เป็นซากอาคารอิฐเก่าที่คุณค่าอยู่ที่ประวัติศาสตร์และความดิบของมัน คนที่คาดหวังจุดถ่ายรูปอลังการอาจรู้สึกว่าเล็กและเรียบกว่าที่คิด อีกเรื่องที่เลี่ยงไม่ได้คือที่นี่เคยเกิดเหตุการณ์ความรุนแรงเมื่อปี 2547 ซึ่งเป็นบาดแผลที่คนในพื้นที่ยังจดจำ การมาเยือนจึงควรทำด้วยความเคารพและระมัดระวังคำพูด สามจังหวัดชายแดนใต้ยังมีสถานการณ์ด้านความมั่นคงเป็นระยะ ควรติดตามข่าวและคำแนะนำการเดินทางล่วงหน้า เดินทางในเวลากลางวัน และถ้าไม่คุ้นเส้นทางการจ้างคนขับหรือไกด์ท้องถิ่นจะสบายใจกว่า สิ่งอำนวยความสะดวกรอบ ๆ มีไม่มาก ควรเตรียมน้ำดื่มและร่มหรือหมวกกันแดดไปเอง แล้วเผื่อเวลาแวะศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวที่อยู่ใกล้กันในคราวเดียว

ศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว หรือที่คนปัตตานีเรียกกันว่าศาลเจ้าเล่งจูเกียง ตั้งอยู่กลางเมืองบนถนนอาเนาะรู เป็นศาลเจ้าจีนเก่าแก่คู่เมืองที่ทั้งคนไทยเชื้อสายจีนและคนใต้ในพื้นที่ให้ความเคารพศรัทธ กันมานาน จุดที่สะดุดตาตั้งแต่แรกเห็นคือเสาแดง โคมแดง และงานตกแต่งสไตล์จีนที่ยังรักษาไว้ได้ดี ภายในประดิษฐานรูปเคารพเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว ซึ่งผูกกับตำนานหญิงสาวชาวจีนสมัยราชวงศ์หมิงที่เดินทางตามหาพี่ชายมาถึงปัตตานี เรื่องเล่านี้กลายเป็นรากของความศรัทธาที่สืบทอดมาถึงทุกวันนี้ ใครแวะมาเมืองปัตตานีมักถือโอกาสเข้ามาไหว้ขอพรเรื่องการงาน การเดินทาง และโชคลาภ

เสน่ห์ของที่นี่ไม่ได้อยู่แค่ตัวศาล แต่อยู่ที่บรรยากาศย่านเมืองเก่ารอบ ๆ ด้วย เดินออกจากศาลไปตามถนนอีกไม่กี่ร้อยเมตรจะเจอตึกแถวและบ้านเก่าสไตล์จีนที่ยังมีคนอาศัย สลับกับร้านอาหารและของกินพื้นถิ่น ข้าง ๆ ศาลยังมีพิพิธภัณฑ์เล็ก ๆ ที่เล่าเรื่องราวของลิ้มโต๊ะเคี่ยม พี่ชายของเจ้าแม่ และประวัติเมืองปัตตานีให้เข้าใจที่มาที่ไปมากขึ้น ช่วงที่คึกคักที่สุดคือเทศกาลแห่เจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวในเดือนสามตามปฏิทินจีน (ราวช่วงตรุษจีน) ที่มีขบวนแห่รูปเจ้าแม่ไปตามถนนกลางเมือง มีพิธีลุยไฟหน้าศาล และช่วงหนึ่งมีการว่ายน้ำข้ามแม่น้ำปัตตานีบริเวณสะพานเดชานุชิต เป็นภาพที่คนทั้งเมืองออกมารวมตัวกัน

สำหรับคนที่วางแผนจะแวะ เข้าชมได้ฟรี ไม่มีค่าเข้า จะทำบุญหรือซื้อธูปเทียนดอกไม้ไหว้ตามศรัทธาก็ได้ ควรแต่งกายสุภาพเพราะเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ช่วงเช้าถึงสายอากาศยังไม่ร้อนมากและแสงสวยเหมาะกับการถ่ายรูปเสาแดงโคมแดง ส่วนใครอยากเห็นบรรยากาศประดับไฟก็ลองแวะตอนหัวค่ำ เสียงจากรีวิวจริงของคนที่ไปมาส่วนใหญ่ชมว่าเป็นจุดที่ควรแวะเมื่อมาปัตตานี อาสาสมัครและคนดูแลศาลใจดีคอยช่วยเหลือ แต่ก็มีบางเสียงบอกว่าตัวศาลไม่ได้ใหญ่โต ถ้าไม่ได้มาช่วงเทศกาลจะเงียบและใช้เวลาชมไม่นาน จึงเหมาะจับคู่กับการเดินเที่ยวเมืองเก่าและแวะพิพิธภัณฑ์ข้าง ๆ ไปด้วยกัน

วัดช้างให้ราษฎร์บูรณารามเป็นวัดพุทธเก่าแก่อายุกว่า 300 ปีในอำเภอโคกโพธิ์ จังหวัดปัตตานี ห่างจากตัวเมืองราว 31 กิโลเมตร ความสำคัญของที่นี่คือเป็นวัดที่ผูกพันกับหลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด พระเกจิที่คนไทยและคนมาเลเซีย-สิงคโปร์เชื้อสายจีนเคารพศรัทธามายาวนาน ภายในวัดมีเจดีย์บรรจุอัฐิและสถูปที่เกี่ยวเนื่องกับหลวงปู่ทวด รวมถึงอุโบสถและศาลาให้กราบไหว้ ทุกวันจึงมีทั้งคนในพื้นที่และผู้เดินทางไกลแวะมาทำบุญ จุดที่หลายคนจดจำได้คือวัดตั้งอยู่ริมทางรถไฟสายใต้ มีสถานีรถไฟวัดช้างให้อยู่ใกล้ ๆ ทำให้บรรยากาศต่างจากวัดในเมืองทั่วไป

การมาที่นี่เข้าชมได้ฟรี ไม่มีค่าเข้า มีเพียงค่าดอกไม้ธูปเทียนและการทำบุญตามกำลังศรัทธา ภายในวัดมีจุดให้เช่าวัตถุมงคลและเครื่องบูชาในราคาย่อมเยา หลายคนนิยมมาจุดประทัดแก้บนและลอดใต้ฐานเพื่อความเป็นสิริมงคลตามความเชื่อ เนื่องจากวัดอยู่นอกตัวเมือง การเดินทางด้วยรถส่วนตัวหรือรถเช่าจะสะดวกที่สุด ใช้เวลาขับจากตัวเมืองปัตตานีราวครึ่งชั่วโมง ส่วนใครไม่มีรถก็มีรถโดยสารและมอเตอร์ไซค์รับจ้างในพื้นที่ แต่ควรเผื่อเวลาและตกลงราคาก่อนขึ้น ช่วงวันหยุดยาวและเทศกาลสำคัญคนจะมากเป็นพิเศษ ถ้าอยากได้บรรยากาศสงบแนะนำให้มาช่วงเช้าของวันธรรมดา

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือวัดอยู่ในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนใต้ ควรติดตามสถานการณ์และคำแนะนำการเดินทางล่วงหน้า วางแผนไป-กลับในช่วงกลางวัน และแต่งกายสุภาพให้เหมาะกับการเข้าวัด อากาศแถบนี้ร้อนและแดดจัด ควรเตรียมหมวก ร่ม และน้ำดื่มไปด้วย ภายในวัดมีร้านค้าและแผงของที่ระลึกค่อนข้างมาก บางช่วงจึงพลุกพล่านและมีการเชิญชวนให้เช่าวัตถุมงคลอยู่บ้าง ผู้มาเยือนเลือกได้ตามความสมัครใจ ส่วนเรื่องความสะอาดและการดูแลพื้นที่โดยรวมอยู่ในเกณฑ์ดี มีลานจอดรถและห้องน้ำบริการ เหมาะกับการแวะพักไหว้พระสั้น ๆ ระหว่างเส้นทางเที่ยวปัตตานี

ย่านเมืองเก่าปัตตานี หรือที่คนถิ่นเรียกว่ากือดาจีนอ (แปลจากภาษามลายูว่าตลาดจีน) เป็นย่านการค้าริมแม่น้ำปัตตานีที่เคยคึกคักในฐานะท่าเรือค้าขายสมัยรัชกาลที่ 5 จุดที่ทำให้เดินสนุกคือแนวตึกแถวสไตล์ชิโน-โปรตุกีสตามถนนปัตตานีภิรมย์และถนนอาเนาะรู หลายหลังยังเก็บลวดลายหน้าต่างบานเกล็ด ซุ้มโค้ง และป้ายชื่อร้านเก่าเอาไว้ สะท้อนการอยู่ร่วมกันของคนไทย จีน และมุสลิมในเมืองเดียว เดินไปตามซอยจะเห็นบ้านไม้เก่า ศาลเจ้า และมัสยิดสลับกันไป เป็นภาพเมืองชายแดนใต้ที่ไม่เหมือนที่ไหน

อีกเสน่ห์ที่ดึงคนมาถ่ายรูปคือภาพวาดผนังและงานสตรีทอาร์ตแบบ 3 มิติที่กระจายอยู่ตามกำแพงและตรอกซอย หลายภาพเล่าเรื่องวิถีชุมชนของย่านนี้ ทั้งเรือกอและที่เป็นเอกลักษณ์ประมงพื้นบ้านชายฝั่ง ภาพชีวิตตลาดเก่า และลวดลายที่ผสมความเป็นไทย-จีน-มลายูเข้าด้วยกัน เดินถ่ายรูปได้เรื่อย ๆ โดยไม่มีค่าเข้า ระหว่างทางยังแวะชิมของกินถิ่นใต้ได้ ทั้งร้านกาแฟโบราณ ขนมพื้นบ้าน และอาหารตามสั่งของชุมชน เหมาะกับคนที่ชอบเที่ยวแบบช้า ๆ เก็บรายละเอียดเล็ก ๆ ของเมืองมากกว่าการรีบเช็กอินทีละจุด

เนื่องจากเป็นย่านที่คนยังอยู่อาศัยและทำมาหากินจริง การเดินชมจึงควรให้เกียรติเจ้าของบ้านและร้านค้า ขออนุญาตก่อนถ่ายภาพผู้คนหรือภายในอาคาร และแต่งกายสุภาพเมื่อผ่านศาสนสถาน ช่วงเช้าและเย็นแดดจะไม่แรงและได้แสงสวยกว่ากลางวัน ส่วนหน้าฝนทางเดินบางช่วงอาจลื่น ควรเผื่อร่มติดตัว ปัตตานีเป็นพื้นที่ชายแดนใต้ที่ควรติดตามสถานการณ์และประกาศของทางการก่อนเดินทาง วางแผนเที่ยวกลางวัน และสอบถามเส้นทางกับคนในพื้นที่หรือที่พักจะช่วยให้เที่ยวได้สบายใจขึ้น ที่จอดรถบริเวณย่านเมืองเก่ามีจำกัด หากมากับรถส่วนตัวควรมาแต่เช้าหรือจอดในจุดที่ทางเทศบาลจัดไว้แล้วเดินต่อ

Skywalk อ่าวปัตตานีเป็นทางเดินลอยฟ้าโครงเหล็กที่อยู่ในสวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ ตำบลรูสะมิแล ด้านหลังมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี ตัวทางเดินสูงจากพื้นราว 12 เมตร ยาวประมาณ 400 เมตร ทอดตัวเหนือผืนป่าชายเลนริมอ่าวปัตตานี จุดที่คนพูดถึงมากที่สุดคือวิวแบบเปิดโล่งรอบตัว มองออกไปเห็นอ่าวปัตตานีกับแหลมตาชีอยู่กลางภาพ ส่วนด้านล่างเป็นป่าชายเลนหนาทึบที่มองลงไปแล้วเห็นเรือนยอดไม้เป็นพืด เดินไปตามทางจะมีศาลาพักเป็นระยะให้แวะนั่งรับลมและเก็บภาพ บรรยากาศเงียบสบายกว่าจุดเที่ยวในตัวเมือง เหมาะกับคนที่อยากได้ที่เดินเล่นเบา ๆ ตอนเช้าหรือเย็น โดยไม่ต้องเสียค่าเข้า

เสน่ห์ของที่นี่คือได้เห็นสองบรรยากาศในที่เดียว ทั้งทะเลอ่าวปัตตานีและป่าชายเลนที่เป็นระบบนิเวศสำคัญของพื้นที่ ช่วงเช้ามืดถึงสายอากาศยังไม่ร้อนจัด แสงกำลังนวลเหมาะถ่ายรูป ส่วนช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตกก็เป็นเวลาที่หลายคนชอบเพราะฟ้าเปลี่ยนสีสวยเหนือผิวน้ำ การมาที่นี่มักจับคู่กับการแวะสะพานไม้บานาที่อยู่ใกล้กัน หรือต่อไปหาดรูสะมิแลริมอ่าว ทำให้วางเป็นทริปครึ่งวันฝั่งชายทะเลของเมืองปัตตานีได้ลงตัว ตัวสวนมีที่จอดรถและพื้นที่ให้เดินเล่น เข้าถึงง่ายด้วยรถส่วนตัวหรือมอเตอร์ไซค์ ระยะทางจากตัวเมืองปัตตานีไม่ไกล ขับมาไม่นานก็ถึง

สิ่งที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือทางเดินอยู่กลางแจ้งเกือบทั้งหมด ช่วงกลางวันแดดแรงและร้อน ควรเลี่ยงมาตอนเที่ยงหากไม่อยากเดินตากแดด พกหมวก แว่นกันแดด และน้ำดื่มไปด้วย พื้นทางเดินเป็นตะแกรงเหล็กที่มองทะลุลงไปเห็นด้านล่างได้ คนกลัวความสูงอาจรู้สึกวิงเวียนช่วงแรก ให้เดินช้า ๆ จับราวไว้จะอุ่นใจกว่า บางช่วงราวและพื้นผ่านการใช้งานมานานอาจมีจุดที่ดูทรุดโทรมหรือปิดซ่อม ควรเดินด้วยความระวังและทำตามป้ายเตือน ช่วงหน้าฝนพื้นเหล็กลื่นต้องระวังเป็นพิเศษ และควรเช็กเวลาเปิด-ปิดก่อนออกเดินทาง เพราะบางช่วงอาจปิดปรับปรุง สภาพอากาศฝั่งอ่าวปัตตานีเปลี่ยนเร็ว หากฟ้าครึ้มหรือมีพายุฝนก็ควรเลื่อนไว้ก่อนเพื่อความปลอดภัย

หาดตะโละกาโปร์อยู่ที่อำเภอยะหริ่ง ห่างจากตัวเมืองปัตตานีราว 18 กิโลเมตรตามทางหลวงหมายเลข 42 เป็นหาดทรายขาวทอดยาวราว 10 กิโลเมตร เม็ดทรายละเอียด น้ำทะเลค่อนข้างสงบ และที่ทำให้หาดนี้ต่างจากหาดทั่วไปคือแถวเรือกอและ เรือประมงพื้นบ้านทาสีลวดลายจัดจ้านของชาวมุสลิมชายฝั่งใต้ที่จอดเรียงรายอยู่ริมทราย เป็นภาพที่บอกเล่าวิถีประมงของพื้นที่ได้ชัดเจน หลายคนมาที่นี่เพื่อเดินเล่นตามหาด ถ่ายรูปกับเรือกอและ และดูชาวประมงกลับเข้าฝั่งในช่วงเช้า บรรยากาศเป็นหาดของคนท้องถิ่นมากกว่าหาดท่องเที่ยวเชิงพาณิชย์ จึงเงียบสงบและไม่พลุกพล่านเหมือนหาดดัง ๆ ทางฝั่งอันดามัน

จุดที่ทำให้มาเที่ยวได้สบายคือหาดนี้เข้าฟรี ไม่มีค่าเข้า มีคาเฟ่และร้านนั่งชิลริมทะเลให้แวะพักกินน้ำกินขนม มีห้องน้ำบริการ และบางช่วงมีเจ้าหน้าที่ไลฟ์การ์ดดูแลความปลอดภัย เหมาะกับการมาใช้เวลาช่วงเช้าหรือช่วงเย็นที่แดดไม่แรง แสงสวยกำลังดีสำหรับถ่ายรูป ถ้ามาช่วงเย็นจะได้เห็นท้องฟ้าเปลี่ยนสีตอนพระอาทิตย์ตกเหนือแนวหาดยาว ริมทางเข้าหาดมักมีชาวบ้านขายของกินพื้นถิ่นและอาหารทะเลสด ๆ ให้ลองชิม ใครขับรถหรือเช่ามอเตอร์ไซค์จากตัวเมืองปัตตานีก็มาได้ไม่ยาก เส้นทางเลียบชายฝั่งวิวทะเลตลอดทาง แนะนำให้เผื่อเวลาแวะจุดชมวิวและหมู่บ้านประมงระหว่างทางด้วย

เรื่องที่ควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา คือหาดตะโละกาโปร์เป็นหาดธรรมชาติของชุมชน สิ่งอำนวยความสะดวกยังไม่ครบเท่าหาดท่องเที่ยวใหญ่ ๆ ห้องน้ำบางช่วงดูแลไม่ทั่วถึงและอาจไม่สะอาดนัก ร้านค้าและคาเฟ่ไม่ได้เปิดหนาแน่นทุกวัน ช่วงวันธรรมดานอกฤดูอาจเงียบมาก จึงควรเตรียมน้ำดื่มและของใช้จำเป็นไปเอง ช่วงหน้ามรสุมปลายปีคลื่นลมแรงและน้ำขุ่น ไม่เหมาะลงเล่นน้ำ ควรเช็กสภาพอากาศก่อนออกเดินทาง อีกเรื่องที่ควรใส่ใจคือพื้นที่นี้อยู่ในสามจังหวัดชายแดนใต้ ควรติดตามสถานการณ์และคำแนะนำการเดินทางล่วงหน้า แต่งกายให้เหมาะกับพื้นที่ที่คนส่วนใหญ่เป็นมุสลิม เคารพวิถีชุมชน ไม่รบกวนเรือและอุปกรณ์ประมงของชาวบ้าน แล้วจะเที่ยวได้อย่างสบายใจ

น้ำตกทรายขาวเป็นน้ำตกใหญ่ประจำจังหวัดปัตตานี อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติน้ำตกทรายขาว อำเภอโคกโพธิ์ ห่างจากตัวเมืองปัตตานีราว 35 กิโลเมตร ตัวน้ำตกไหลลงมาจากเทือกเขาสันกาลาคีรีเป็นชั้น ๆ รวมความสูงหลายสิบเมตร ทอดยาวลงมาตามหุบเขาเกือบครึ่งกิโลเมตร แต่ละชั้นมีแอ่งน้ำและสระให้ลงเล่นได้ น้ำเย็นและค่อนข้างใสเพราะไหลมาจากป่าต้นน้ำ รอบ ๆ เป็นป่าดิบชื้นเขียวครึ้ม มีต้นไม้ใหญ่ให้ร่มเงา บรรยากาศร่มรื่นเหมาะมานั่งพักกินข้าวปิกนิกกับครอบครัว จุดที่คนนิยมแวะอีกอย่างคือ "ผาพญางู" จุดชมวิวบนเขาที่มองลงมาเห็นที่ราบและตัวอำเภอโคกโพธิ์ได้กว้างไกล วันฟ้าใสวิวสวยคุ้มค่ากับการเดินขึ้นไป

ค่าเข้าอุทยานฯ ถูกมาก คนไทยจ่ายราว 20 บาทต่อคน ต่างชาติเก็บแยกอัตราสูงกว่า มีลานจอดรถ ห้องน้ำ และร้านค้าเล็ก ๆ ขายอาหารกับของกินอยู่บริเวณด้านล่าง ใครอยากค้างคืนก็มีลานกางเต็นท์ในเขตอุทยานฯ ให้จองล่วงหน้าผ่านกรมอุทยานฯ การเดินทางสะดวก ขับรถจากตัวเมืองปัตตานีมาทางอำเภอโคกโพธิ์ราว 45 นาที มีป้ายบอกทางชัดเจน ถ้าไม่มีรถส่วนตัวอาจต้องเหมารถหรือมอเตอร์ไซค์รับจ้างเข้ามา เพราะรถสาธารณะเข้าถึงตัวน้ำตกไม่สะดวกนัก ช่วงเวลาที่น้ำเยอะและสวยที่สุดคือหลังหน้าฝนราวเดือนพฤศจิกายนถึงมกราคม น้ำจะแรงและเต็มสระ ส่วนหน้าแล้งน้ำจะน้อยลงและบางชั้นเหลือแค่ธารเล็ก ๆ

เรื่องที่ควรเผื่อใจไว้ก่อนไปแบบตรง ๆ คือหินตามชั้นน้ำตกลื่นมาก โดยเฉพาะจุดที่มีตะไคร่ ควรใส่รองเท้าที่กันลื่นและเดินระวังทุกก้าว ช่วงวันหยุดยาวหรือเทศกาลคนจะเยอะและค่อนข้างพลุกพล่าน อยากได้บรรยากาศเงียบ ๆ ให้มาช่วงวันธรรมดาหรือเช้า ๆ หน้าฝนน้ำอาจไหลแรงและขุ่น บางช่วงอุทยานฯ อาจปิดบางชั้นเพื่อความปลอดภัย ควรเช็กสภาพอากาศและสอบถามเจ้าหน้าที่ก่อนลงเล่นน้ำ พื้นที่นี้อยู่ในสามจังหวัดชายแดนใต้ ก่อนเดินทางแนะนำให้ติดตามข่าวสารและประกาศของทางราชการ วางแผนไป-กลับในช่วงกลางวัน เตรียมน้ำดื่ม ยากันยุง และถุงเก็บขยะกลับมาเองด้วย เพราะเป็นเขตป่าต้นน้ำที่ควรช่วยกันรักษา

หาดรูสะมิแลอยู่ริมปากอ่าวปัตตานี ห่างจากตัวเมืองแค่ราวหนึ่งกิโลเมตร เป็นหาดของคนเมืองที่ขับรถหรือนั่งมอเตอร์ไซค์รับจ้างมาถึงได้ในไม่กี่นาที เสน่ห์ของที่นี่ไม่ได้อยู่ที่น้ำทะเลใสแบบเกาะทางอันดามัน แต่อยู่ที่วิถีชีวิตชุมชนประมงที่ยังทำงานอยู่จริงทุกวัน ช่วงเช้าและเย็นจะเห็นเรือหาปลาเข้าออก มีแผงปลาสด และมีเรือกอและจอดเรียงอยู่ริมหาด จุดที่คนตั้งใจมาดูคือเรือกอและ ซึ่งเป็นเรือประมงพื้นบ้านหัวและท้ายเชิดสูง ทาสีและเขียนลายด้วยมือเป็นลวดลายสีจัดที่ผสมศิลปะไทย มลายู และจีนเข้าด้วยกัน เป็นงานคราฟต์ประจำถิ่นของชายแดนใต้ที่หาดูที่อื่นได้ยาก การเดินเล่นริมหาดและดูช่างต่อเรือกับชาวประมงทำงานจึงให้ภาพเมืองปัตตานีในมุมที่ต่างจากวัดหรือมัสยิดในตัวเมือง

สิ่งที่ทำให้ที่นี่เหมาะแวะคือเข้าฟรี ไม่มีค่าเข้าหาดและไม่มีค่าดูเรือ ใช้เวลาแค่ครึ่งวันสั้น ๆ ราวหนึ่งถึงสองชั่วโมงก็เดินได้ทั่ว เหมาะกับคนที่พักในตัวเมืองปัตตานีแล้วอยากหามุมถ่ายรูปและสัมผัสวิถีท้องถิ่นแบบไม่ต้องเดินทางไกล เรือกอและที่เห็นมีทั้งลำจริงที่ออกทะเลและลำที่ทำไว้อวดลาย บางชุมชนในจังหวัดยังต่อเรือและทำเรือกอและจำลองเป็นของฝากด้วย ใครสนใจงานคราฟต์สายนี้เป็นพิเศษ ลองถามชาวบ้านเรื่องหมู่บ้านช่างต่อเรือที่อำเภอสายบุรีซึ่งขึ้นชื่อเรื่องฝีมือ จะได้เห็นขั้นตอนการเขียนลายแบบเต็ม ๆ ส่วนที่หาดรูสะมิแลเองเน้นบรรยากาศริมทะเลใกล้เมืองและการได้เห็นเรือของจริงมากกว่าเป็นพิพิธภัณฑ์

ข้อควรรู้ก่อนไปแบบตรงไปตรงมา ข้อแรกคือที่นี่เป็นหาดวิถีชุมชนไม่ใช่หาดตากแดดเล่นน้ำ น้ำทะเลปากอ่าวออกขุ่นและมีเศษขยะที่คลื่นซัดมาบางช่วง จึงเหมาะเดินเล่นและถ่ายรูปมากกว่าลงเล่นน้ำ ข้อสองคือเรือกอและเป็นทรัพย์สินและเครื่องมือทำมาหากินของชาวบ้าน อยากถ่ายใกล้ ๆ หรือขึ้นเรือควรขออนุญาตเจ้าของก่อนทุกครั้ง และไม่ปีนหรือจับลวดลายที่เพิ่งทาสี ข้อสามคือพื้นที่นี้อยู่ในสามจังหวัดชายแดนใต้ ควรเช็กสถานการณ์และประกาศของทางการก่อนเดินทาง แต่งกายสุภาพให้เกียรติวัฒนธรรมมุสลิมท้องถิ่น และหลีกเลี่ยงการอยู่ริมหาดหลังมืดค่ำ ข้อสี่คือช่วงเวลาที่ดีที่สุดคือเช้าตรู่หรือช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก ทั้งแดดไม่แรงและมีจังหวะเรือเข้าออกให้เก็บภาพ พกน้ำดื่มและหมวกไปด้วยเพราะร่มเงาริมหาดมีไม่มาก

แหลมตาชีหรือที่คนแถวนั้นเรียกกันว่าแหลมโพธิ์ เป็นสันทรายยาวสีขาวที่ยื่นต่อจากหาดตะโละกาโปร์ในอำเภอยะหริ่ง ปลายแหลมโค้งเข้าปิดปากอ่าวปัตตานีเกือบครึ่งอ่าว เดินไปสุดปลายทรายจะเห็นน้ำทะเลสองฝั่ง ฝั่งหนึ่งเป็นอ่าวปัตตานีที่นิ่งกว่า อีกฝั่งเปิดออกทะเลอ่าวไทย ช่วงเช้าและช่วงเย็นแสงนุ่ม เหมาะกับคนที่อยากได้ที่เที่ยวเงียบ ๆ ไม่ต้องเสียค่าเข้า มานั่งรับลม เดินเล่นบนหาดทรายที่กว้างและคนไม่พลุกพล่านเหมือนหาดดัง ๆ ในเมืองท่องเที่ยว บรรยากาศแบบนี้ทำให้แหลมโพธิ์เป็นจุดที่คนท้องถิ่นชอบมาพักผ่อนวันหยุด

อีกเสน่ห์ของที่นี่คือระบบนิเวศบริเวณปากอ่าว ตรงปากอ่าวปัตตานีมีป่าชายเลนผืนใหญ่ที่เป็นแหล่งอาหารและที่พักของนกน้ำหลายชนิด โดยเฉพาะช่วงฤดูนกอพยพจะมีนกชายเลนลงมาหากินตามหาดโคลนให้ดูได้ ใครสนใจสายธรรมชาติมักนั่งเรือประมงของชาวบ้านข้ามฟากสั้น ๆ จากฝั่งตัวเมืองหรือฝั่งบานาไปยังหาดทรายและแนวป่าชายเลน ค่าเรือตกลงกันเป็นเที่ยว ราคาไม่ตายตัวขึ้นกับจำนวนคนและระยะทาง ระหว่างทางจะเห็นวิถีประมงพื้นบ้าน เรือกอและ และกระชังเลี้ยงปลาที่เป็นภาพชีวิตของคนรอบอ่าว ทั้งหมดนี้อยู่ห่างจากตัวเมืองปัตตานีแค่ราวครึ่งชั่วโมง เที่ยวจบได้ในครึ่งวัน

ก่อนไปมีเรื่องที่ควรรู้ตามจริง แหลมโพธิ์เป็นธรรมชาติล้วน ไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกครบเหมือนแหล่งท่องเที่ยวหลัก ร้านค้าและห้องน้ำมีน้อยและไม่เปิดตลอด ควรเตรียมน้ำดื่มกับของกินไปเอง และเก็บขยะกลับออกมาด้วย แดดที่นี่แรงเพราะเป็นหาดโล่ง ควรมีหมวก แว่นกันแดด และครีมกันแดด การเดินทางสะดวกสุดคือมีรถส่วนตัว ส่วนการนั่งเรือข้ามฟากควรถามเวลาน้ำขึ้นน้ำลงกับชาวบ้านก่อน เพราะบางช่วงน้ำลงมากหาดโคลนจะกว้างและเรือเข้าออกลำบาก อีกเรื่องที่ควรทำคือเช็กสถานการณ์และประกาศของทางการก่อนเดินทาง เพราะเป็นพื้นที่ชายแดนใต้ วางแผนไปช่วงกลางวัน กลับก่อนค่ำ และเคารพวิถีชุมชนมุสลิมในพื้นที่ แต่งกายสุภาพเข้าไว้จะสบายใจทั้งเราและเจ้าถิ่น